Bośnia i Hercegowina,  Chorwacja,  Czarnogóra,  Historia,  Jugosławia,  Kosowo,  Macedonia Północna,  Polityka,  Serbia,  Słowenia,  Wojna

Powstanie i rozpad Jugosławii

Powstanie i rozpad Jugosławii. W telegraficznym skrócie.

Powstanie Jugosławii

Pierwsze idee dotyczące zjednoczenia ziem słowiańskich w południowej Europie pojawiły się już w XIX wieku. W latach 1809-1815, podczas podbojów napoleońskich, na terytorium obejmującym część dzisiejszej Słowenii i Chorwacji utworzono Prowincje Iliryjskie. Do nazwy prowincji nawiązywał późniejszy ruch iliryjski postulujący zjednoczenie ziem południowych Ilirów w jeden organizm państwowy. Jednym najbardziej znanych przedstawicieli ruchu iliryjskiego był Ljudovit Gaj.

W tym samym czasie pojawiało się coraz więcej ruchów społecznych nastawionych narodowościowo, tak chorwackich jak i serbskich, a ruch iliryjski stawał się coraz bardziej zdominowany przez Chorwatów. Z czasem iliryzm wygasł i narodził się jugoslawizm będący z początku rodzajem taktycznego sojuszu między działaczami chorwackimi i serbskimi, którzy tylko w zjednoczeniu widzieli szansę skutecznej walki z monarchią habsburską.

Szansę na realizację projektu przyniosła dopiero pierwsza wojna światowa. Bezpośrednim pretekstem do wybuchu wojny był zamach w Sarajewie przeprowadzony przez członków organizacji Mlada Bosna będącej podówczas pod silnym wpływem serbskiej organizacji Crna Ruka. Obie te organizacje opowiadały się za zjednoczeniem ziem południowych Słowian pod przywództwem Serbów, a zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda miało się do tego przyczynić. Sam Princip podczas procesu stwierdził, że jest jugosłowiańskim nacjonalistą dążącym do zjednoczenia południowych Słowian, nieważne w jakim państwie, byle nie w Austrii.

Już podczas wojny, w 1915 roku, wykorzystując międzynarodową sytuację, powołano Komitet Jugosłowiański, którego celem było doprowadzenie do utworzenia państwa jugosłowiańskiego. Dwa lata później chorwacki przewodniczący Komitetu, Ante Trumbić, podpisał na wyspie Korfu z premierem Serbii Nikolą Pašiciem deklarację o utworzeniu państwa południowych Słowian zjednoczonych pod panowaniem serbskiej dynastii Karadziordziewiciów.

Nowe państwo proklamowano 31 października 1918 roku i nazwano Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, a jego królem, zgodnie z zawartym porozumieniem, został Aleksander I Karadziordziewić – wcześniej regent oraz dowódca naczelny serbskiej armii. Młode, wielonarodowościowe państwo coraz bardziej chwiało się jednak targane wewnętrznymi konfliktami i napięciami na liniach etnicznych i religijnych podsycanymi przez organizacje nacjonalistyczne.

W efekcie 6 stycznia 1929 król rozwiązał skupsztinę (parlament) i wszystkie partie przejmując tym samym faktyczną władzę. 3 października król zmienił nazwę kraju na Królestwo Jugosławii oraz wprowadził nowy podział administracyjny. Poprzedni opierał się się na dawnych historycznych granicach poszczególnych krain odwołując się do nich także w nazewnictwie, natomiast nowy wyznaczony był niezależnie od uwarunkowań historycznych i nosił nazwy pochodzące w dużej mierze od walorów przyrodniczych poszczególnych regionów.

W założeniu miało to osłabić nastroje nacjonalistyczne i zapobiec rozbiciu Jugosławii na niepodległe państwa w granicach części składowych. Początek lat trzydziestych przynosi Jugosławii kryzys gospodarczy oraz nową konstytucję, narzuconą przez króla, która ograniczała prawa obywatelskie i wzmacniała jego władzę osobistą. Żadne z podjętych przez króla działań nie doprowadziło w dłuższej perspektywie do spełnienia zamierzonych celów czyli wzmocnienia idei jugosłowiańskiej i osłabienia tendencji odśrodkowych. Następne lata to ciągły wzrost nastrojów nacjonalistycznych. 9 października 1934 dochodzi w Marsylii do zamachu na króla Aleksandra I.

Sprawcą okazuje się być Veličko Georgijev-Kerin, bułgarski nacjonalista i działacz Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej (VMRO). Na początku lat trzydziestych VMRO podjęła współpracę z chorwackimi ustaszami, będącymi zwolennikami chorwackiego nurtu faszyzmu. Po śmierci Aleksandra władzę przejmuje jego kuzyn, Paweł Karadziordziewić, który rządził Jugosławią aż do jej upadku w 1941 roku. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, w kwietniu 1939 roku, podpisano porozumienie Cvetković-Maček, które zrywało z dotychczasowym podziałem na niezależnie od podziałów etnicznych 5 jednostki terytorialne i ustanawiało autonomiczną Banowinę Chorwacji. Po klęsce Jugosławii tereny Banowiny, znacząco powiększone, przejęła Nezavisna Država Hrvatska (NDH – Niepodległe Państwo Chorwackie).

NDH było marionetkowym państwem rządzonym przez ustaszów pod przywództwem poglavnika Ante Pavelicia. Na jej terenach i w ramach jej struktur dopuszczono się wielu zbrodni, szczególnie na Serbach, spośród których najbardziej znanym przykładem jest utworzenie obozu koncentracyjnego w Jasenovacu. Podczas wojny na terenie Bośni i Hercegowiny zginęło około 209 tysięcy Serbów, spośród których część padła ofiarą ludobójstwa.

W skład NDH wchodziło także terytorium Bośni i Hercegowiny, jednak stosunek Ustaszy wobec Boszniaków był bardziej przychylny niż wobec Serbów. Kontynuowali oni tradycyjne podejście Antego Starčevića głoszące, że Boszniacy są w istocie Chorwatami, którzy w pewnym momencie przyjęli islam ze względów taktycznych, ale nadal pozostali członkami narodu chorwackiego. W trakcie drugiej wojny światowej na terenie byłej Jugosławii walczyli ze sobą chorwaccy ustasze, serbscy czetnicy oraz partyzanci wierni Josipowi Broz Ticie. We wrześniu 1944 roku poparcie Aliantów przeszło z czetników na Titę, którego uznano za premiera. Formalny król Jugosławii, Piotr II Karadziordziewić nie miał wyjścia i wezwał do poparcia Tity krótko po tym.

29 listopada 1945 proklamowana została Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii. Granice jej części składowych tym razem odpowiadały krainom historycznym i były to: Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia oraz Serbia z dwiema autonomicznymi prowincjami Kosowo i Metohija oraz Wojwodina.

Komunistyczna Jugosławia upadła z hukiem.

Rozpad Jugosławii

Nowa władza zdawała sobie sprawę, że konflikty narodowościowe nie tylko nie zostały zażegnane, ale dodatkowo zostały wzmocnione wzajemną walką i zbrodniami po wszystkich stronach podczas II wojny światowej. Mocno promowano odrębność Macedończyków, a z czasem zaczęto też podkreślać odrębność Boszniaków, czyli muzułmańskich Słowian, którzy w epoce osmańskiej przyjęli islam, tak aby osłabić serbskie i chorwackie pretensje wobec Bośni i Hercegowiny.

Promowano także ideę braterstwa i jedności (bratstvo i jedinstvo) oraz małżeństwa mieszane, przez co z czasem część mieszkańców Jugosławii zaczęła się określać jako Jugosłowianie. W latach siedemdziesiątych XX wieku tarcia narodowe przybrały na sile, dodatkowo podsycone aspektem ekonomicznym. Pod koniec 1989 roku w Słowenii i Chorwacji pozwolono na działalność innych partii poza komunistyczną.

W styczniu 1990 roku na pospiesznie zwołanym zjeździe Związku Komunistów Jugosławii spróbowano ratować sytuację i zaproponowano przekształcenie Jugosławii w luźniejszy związek niezależnych państw oparty na zasadach zbliżonych do tych znanych z konfederacji. Pomysł został odrzucony przez stronę serbską, obrady przerwano, a krótko potem ZKJ został rozwiązany. Wtedy to zadecydowano o przeprowadzeniu wolnych wyborów we wszystkich republikach związkowych.

Komuniści utrzymali władzę jedynie w Serbii, pod przywództwem Miloševicia, oraz w Czarnogórze. W Chorwacji wygrała Hrvatska Demokratska Zajednica pod przywództwem Franjo Tuđmana, późniejszego pierwszego i wieloletniego prezydenta Chorwacji, a w Bośni i Hercegowinie Partia Akcji Demokratycznej dowodzona przez Aliję Izetbegovicia. Wiara w możliwość zachowania federacji przestała istnieć.

Odrodzone nacjonalizmy i wzajemny strach przed nimi wzajemnie się napędzały. 25 czerwca 1991 roku Słowenia i Chorwacja ogłosiły niepodległość. Jugosłowiańskie władze uznały ich działania za sprzeczne z prawem i przeprowadziły interwencję zbrojną. Działania w Słowenii zostały przerwane już kilku dniach, jednak w z Chorwacją wybuchła wojna na pełną skalę. Armii federalnej udało się zająć prawie 1/4 terenów deklarowanych przez Chorwację. We wrześniu 1991 roku nałożono embargo na dostawy broni.

W listopadzie 1991 roku przeprowadzono nieformalne referendum wśród bośniackich Serbów. W przypadku odłączenia się Bośni i Hercegowiny od Jugosławii, zadeklarowali oni chęć odłączenia się od Bośni i Hercegowiny.

Referendum w samej Bośni i Hercegowinie odbyło się 29 lutego. Obawiano się wojny i nie były to obawy bezpodstawne – po ogłoszeniu niepodległości przez Słowenię i Chorwację w tym pierwszym podjęto próbę pacyfikacji, w Chorwacji trwała regularna wojna. W parlamencie Karadžić groził, że ogłoszenie niepodległości to dla Muzułmanów droga do piekła, która może doprowadzić do ich zniknięcia”. Doszło do wybuchu kolejnej wojny, podczas której każda ze stron dopuszczała się zbrodni wojennych, a najgłośniejszą stało się ludobójstwo w Srebrenicy.

W kwietniu 1992 utworzono Federalną Republikę Jugosławii złożoną z Czarnogóry oraz Serbii wraz z Wojwodiną i Kosowem. Po potyczkach w Słowenii, wojnie z Chorwacją, wojnie w Bośni wybuchła wojna w Kosowie zakończona atakiem NATO na Jugosławię (podczas którego miało miejsce np. bombardowanie telewizji) i faktycznym uniezależnieniem się Kosowa. Wśród Serbów pamięć o tym jest wciąż żywa i a strącenie niewidzialnego samolotu stało się jednym z symbolów tej wojny.

Krótko potem albańska mniejszość próbowała wzniecić powstanie w Macedonii.

Ostateczny kres Jugosławii położyła umowa z lutego 2002 roku, na mocy której dotychczasową Federacyjną Republikę Jugosławii przekształcono w federację Serbii i Czarnogóry, w której obie z republik składowych posiadały własny parlament. Umowa przewidywała rozpisanie referendum niepodległościowego po upływie trzech lat. Rozpisano je w Czarnogórze 21 maja 2006 roku, a 55,5% uczestników opowiedziało się za utworzeniem niepodległego państwa czarnogórskiego. Już 3 czerwca secesja stała się faktem, a za prawnego kontynuatora Serbii i Czarnogóry uznano Serbię.

17 lutego 2008 roku niepodległość ogłosiła dotychczas autonomiczna republika Kosowa. Jej niepodległość nie została jednak uznana przez Serbię i nadal toczy się spór dotyczący statusu prowincji. Niedawno doszło w Kosowie do znacznego przetasowania politycznego.

Źródła

Encyclopedia Britannica, https://www.britannica.com/place/Illyrian-Provinces (dostęp 1.03.2020)
Sawicka I., Sujecka J., Wprowadzenie do bałkanologii, Instytut Slawistyki PAN Fundacja Slawistyczna, Warszawa 2015, str. 98.
Dedijer V., The Road to Sarajevo, Simon and Schuster, 1966 str. 34.
Gibas-Krzak, D., Bośnia i Hercegowina: Determinanty dziejów. Pomiędzy Serbami, Chorwatami a supremacją Muzułmanów, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2016, str. 99-100. 5 ibidem, str. 100-101. 6 ibidem, str. 101.
Antić C., Kecmanović N., Istorija Republike Srpske, NIP Nedeljnik, Belgrad 2016.
Pavlowitch S. Out of Context – The Yugoslav Government in London 1941-1945 [w:] The Journal of Contemporary History, Volume 16, No. 1, 1981., str. 114.
Zalar Ch., Yugoslav Communism: A Critical Study, U.S. Government Printing 1967 str. 119.
Rezolucja ONZ 713.
Republika Crna Gora Referendum o o drzavnom statusu 21. maj 2006. Posmatračka misija za referendum OSCE/ODIHR-a Konačni izvještaj Office for Democratic Institutions and Human Rights, Warszawa, 2006, str. 4. 7

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.