Albania,  Język albański,  Języki,  językoznawstwo

Krótka charakterystyka języka albańskiego

Podstawowe informacje o języku albańskim.

Język albański należy do grupy języków indoeuropejskich i jest jedynym przedstawicielem gałęzi języków albańskich. Używany jest w Republice Albanii (ponad 3 miliony użytkowników), w Kosowie (1,3 miliona), w Macedonii (400 tysięcy) i w Czarnogórze (50 tysięcy). W pierwszych trzech państwach ma status języka urzędowego. Oprócz tego odmianami języka albańskiego posługują się Arbaresze we Włoszech (90 tysięcy), Arwanici w Grecji (50 – 250 tysięcy), Arbanasi w okolicach chorwackiego Zadaru (4 tysiące)1, potomkowie żołnierzy walczących z Osmanami na Ukrainie (5 tysięcy)2 oraz emigranci ekonomiczni.

Pochodzenie języka albańskiego nie zostało do końca wyjaśnione. Według najbardziej rozpowszechnionej teorii wywodzi się on z lokalnych dialektów języka ilirskiego3. Wśród alternatywnych hipotez wyróżnić można mówiącą o romańskim pochodzeniu języka nałożonego na substrat iliryjski a także hipotezę zakładającą pochodzenie od hipotetycznego języka będącego ostatnim wspólnym przodkiem języka albańskiego oraz rumuńskiego. Teoria ta powstała ze względu na podobieństwo kilkuset słów istniejących jedynie w albańskim i rumuńskim, jednak pochodzenie samych tych słów od konkretnego języka nie zostało przekonująco udowodnione4.

Wskazuje się także na możliwość pochodzenia języka albańskiego od języków trackich, a czasem łączy się te dwie hipotezy w jedną tracko-liryjską5. Niektórzy idą dalej sugerując, że języki dackie i trackie stanowiły odnogę języków bałtyckich.

Pierwsza wzmianka o języku albańskim pochodzi z 1285 roku i została odnotowana w Dubrowniku w zapiskach dotyczących kradzieży: Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua Albanesca6, czyli usłyszałem głos w górach wołający po albańsku.

Najstarszym zapisanym zdaniem w języku albańskim jest formula e pagezimit, czyli formuła chrztu datowana na listopad 1462 roku: Un te paghesont’ pr’emenit Atit e t’birit e t’spertit senit7 oznaczające ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.

Pierwsza książka w języku albańskim ukazała się dopiero w 1555 roku i była autorstwa Gjona Buzuku8. Niewielka ilość źródeł oraz pojawienie się ich dopiero w XVI wieku utrudnia próby rekonstrukcji historii języka albańskiego.

Język albański posiada szereg dialektów i gwar. Dwiema głównymi odmianami języka albańskiego są dialekt gegijski, używany głównie w północnej części Albanii i w Kosowie oraz używany na południu dialekt toskijski (podstawowe trzynaście różnic), na którym oparta jest dzisiejsza norma literacka. Oprócz tego odmianami języka albańskiego posługują się diaspory Arbereszów we Włoszech, Arwanici w Grecji, Arbanasi w okolicach chorwackiego Zadaru, potomkowie żołnierzy walczących z Osmanami na Ukrainie9, oraz emigranci. Istnieją też pojedyncze osady, w których zachowała się mowa albańska (na przykład Mandritsa)

Współczesny literacki język albański jest językiem bogatym morfologicznie. W systemie nominalnym zachował system rodzajów gramatycznych i część fleksji jednocześnie rozwijając fleksję wtórną z zaimków, konstrukcje analityczne oraz rodzajniki zarówno prepozycyjne jak i aglutynowane postpozycyjne.

Również system werbalny przedstawia się jako rozwinięty system10. Język albański wchodzi w skład Bałkańskiej Ligi Językowej (Balkan Sprachbund) posiadając szereg charakterystycznych dla niej cech11:

a) rodzajnik postpozycyjny aglutynowany do pierwszego członu grupy imiennej;

b) analityczne stopniowanie przymiotników;

c) ograniczenie fleksji nominalnej;.

d) zanik bezokolicznika;

e) czas przyszły konstruowany za pomocą kontynuanty czasownika chcieć oraz trybu łączącego;

f) rozbudowana fleksja werbalna;

g) użycie nieosobowej formy czasownika mieć dla wyrażania informacji o istnieniu jakiegoś przedmiotu;

h) pożyczki leksykalne z języka tureckiego.

Posiada przy tym, jak cała kultura albańska, tyle osobliwości, że nie sposób choćby wspomnieć od razu o wszystkich. Osobny tryb czasownika do wyrażania życzeń i klątw? Jest. Osobny tryb do wyrażania zaskoczenia lub niedowierzania? jest. Aglutynowane klityki w imperativie? Też. Ale to po kolei.

1 Elsie R., za: http://albanianlanguage.net oraz http://dialects.albanianlanguage.net (dostęp17.04.2020).
2 Ribalko O. za: http://www.forumn.kiev.ua/2008-11-78/78-08.htm (dostęp 29.04.2020).
3 Elsie R., za: http://albanianlanguage.net oraz http://dialects.albanianlanguage.net (dostęp17.04.2020).
4 Fine J. V. A., The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the LateTwelfth Century, University of Michigan Press, 1991 str. 11.
5 Sawicka I., Sujecka J., Wprowadzenie do bałkanologii, Instytut Slawistyki PAN FundacjaSlawistyczna, Warszawa 2015 str. 35.
6 Kapović M,, Ramat A. G., Ramat P, The Indo-European Languages, Taylor & Francis, 2017str. 554.
7 Jacques E. E., The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present,McFarland 1995, str. 277.
8 Sujecka J., Sawicka I., Wprowadzenie do bałkanologii, Instytut Slawistyki PAN FundacjaSlawistyczna, Warszawa 2015.
9 http://www.albanianlanguage.net (dostęp 05.04.2020).
10 Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:]Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012str. 473.11 Sujecka J., Sawicka, I., Wprowadzenie do bałkanologii, Instytut Slawistyki PAN FundacjaSlawistyczna, Warszawa 2015, str. 98

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.