Albania,  Język albański,  Języki,  językoznawstwo,  tryb admiratywny

Habitorja jako tryb języka albańskiego

Język albański wyróżnia złożony system werbalny. Objawia się to też mnogością sposobów wyrażania modalności. O relacjach między czasem, trybem a modalnością pisaliśmy szerzej tutaj. Jedną z ciekawszych konstrukcji w albańskim jest habitorja, czyli tryb admiratywny.

Historię habitorji przedstawiliśmy w tym artykule. W skrócie – z uwagi na ubogi materiał historyczny jej początki są niejasne i na temat jej powstania istnieje kilka teorii przedstawionych tutaj. Pewnym jest natomiast, że ukształtowany paradygmat gramatyczny funkcjonował już w XVI wieku, ale dopiero później uzyskała ta konstrukcja specyficzne zabarwienie.

Liczba trybów wyróżnianych w języku albańskim różni się w zależności od autora. Blerta Ismajli pisze, że uznanie habitorji za tryb w albańskim systemie werbalnym jest kwestią dyskusyjną. Habitorję jako tryb wyróżniają Nesimi, Breu czy Beci. Nie brakuje też głosów odmiennych. W Zarysie gramatyki języka albańskiego można znaleźć tezę, że habitorja nie spełnia do końca definicji trybu, ponieważ tak funkcje językowe, jak i budowa formalna admiratiwu odróżnia go od innych zgramatykalizowanych form modalnych. Zastrzeżenia co do klasyfikowania habitorji jako trybu wyrazili także Bucholz i Fiedler argumentując, że jeśli formy morfologiczne w systemie werbalnym występują w opozycji wobec siebie, to nie mogą należeć do tej samej kategorii gramatycznej, jeśli potrafią stworzyć wspólną formę. Jako przykład podano występowanie rzadkiej formy mënyra lidhore-habitore (tryb admiratywno-łączący). Z tego powodu zaproponowali wprowadzenie nowej funkcjonalno-semantycznej kategorii modalnej, do której można by zaliczyć habitorję.

Breu wskazuje jednak, że pewne kategorie gramatyczne mogą się łączyć jako przykład podając future in the past i zaproponował teorię, że w niektórych językach kategorie gramatyczne są oparte raczej na zasadzie hierarchii niż opozycji. Odnosząc się do mënyra habitore-lidhore stwierdził, że to wciąż rodzaj trybu admiratywnego, ale poprzez połączenie z trybem łączącym konstrukcja ta wchodzi na wyższy poziom zyskując dodatkowe funkcje. Pojawiają się także głosy, że tryb admiratywny jest w rzeczywistości drugim trybem indykatywnym.

Podstawą tej propozycji było zauważenie, że choć admirativus jest nośnikiem stosunku nadawcy to jednak tak samo jak indicativus odnosi się do stanów rzeczywistych – w przeciwieństwie do pozostałych trybów, które wyrażają stan pożądany, hipotetyczny lub w inny sposób nierzeczywisty w momencie mówienia. Innymi argumentami za takim podejściem miało być historyczne pochodzenie trybu admiratywnego z przekształcenia morfologicznych form perfektu w trybie indykatywnym, czy też tworzenie przeczenia za pomocą właściwych trybowi indykatywnemu partykuł nuk oraz s’ zamiast właściwej modalności partykuły mos.

Jednak przyjmując koncepcję hierarchiczności Breua nie ma potrzeby tworzyć kolejnych opozycji, a pochodzenie od form indykatywnych nie oznacza, że i kontynuanta koniecznie musi nią być. Tryb admiratywny jest w końcu zupełnie odrębnym paradygmatem koniugacyjnym. W języku polskim ‘może byś zrobił’ w odpowiednim kontekście i modulacji głosu niesie zasadniczo takie samo znaczenie jak ‘zrób’, pomimo że zarówno tryb oznajmujący jak i rozkazujący znajdują się wobec siebie w tradycyjnym ujęciu w opozycji.

Także Mindak-Zawadzka wskazuje, że tryb admiratywny jest połączeniem elementów indykatywnych z modalnymi, jako przykład przeciwstawiając dwa zdania:

koha është e bukur : koha qenka e bukur

W obu sytuacjach nadawca odnosi się do tej samej sytuacji i oba te zdania oznaczają ‘pogoda jest ładna’. W pierwszej sytuacji nadawca nie zdradza swojego stosunku do tego stanu rzeczy, a jedynie stwierdza fakt. W drugiej sytuacji nadawca stwierdza fakt jednocześnie zdradzając swoje zaskoczenie tą sytuacją. Również Maldjieva przyjmuje, że zdania irrealne są nieindykatywne, a zdania admiratywne traktuje jako odmianę zdań irrealnych.

Thieroff wskazuje z kolei, że nazwy trybów powinny służyć celom przede wszystkim klasyfikacyjnym dla odróżnienia ich od trybu oznajmującego. Lyons pisząc o trybie opisuje go jako przeciwstawienie sytuacji w zdaniach wyrażających proste stwierdzenie faktu, neutralnych z punktu widzenia mówiącego do tego, co sam mówi, a jeśli język posiada środki pozwalające na podkreślanie postawy mówiącego wobec faktu wypowiedzi to wypowiedź w żaden sposób nienacechowaną należy traktować jako formę podstawową. Zatem tak jak casus jest odchyleniem od formy podstawowej rzeczownika w przypadku fleksji nominalnej, tak tryb jest odchyleniem od formy indykatywnej będącego rodzajem normy dla modalności fleksji werbalnej. Tryb oznajmujący jest więc dla systemu werbalnego tym, czym mianownik jest dla fleksji nominalnej. Reszta trybów stanowi dla niego jedynie nadbudowę.

Tryb admiratywny w tym rozumieniu trybem podstawowym zdecydowanie nie jest. Także w tradycyjnej gramatyce języka albańskiego w kontekście habitorji najczęściej pojawia się określenie jej właśnie jako tryb (menyra). Nesimi stwierdza, że habitorja jest trybem charakterystycznym jedynie dla języka albańskiego. Podobny pogląd wyraża Shaban Demiraj pisząc, że tryb admiratywny języka albańskiego nie ma odpowiednika w żadnym innym języku. Według Blerty Ismajli habitorję niewątpliwie należy zaliczyć w poczet albańskich trybów, ponieważ wyraża emocje i stosunek nadawcy do wypowiadanych treści, a taka jest właśnie prymarna funkcja trybów i jak pisze nie można więc zaprzeczyć, że habitorja jest trybem.

Opierając się na powyższych należy uznać modalność za termin od szerszy od trybu. Modalność wyraża stosunek nadawcy do wypowiadanej treści i, pomijając komunikację niewerbalną, może się realizować przez szereg konstrukcji gramatycznych. Tryb należy uznać za jeden ze sposobów wyrażania modalności poprzez dającą się wyodrębnić niezależną konstrukcję gramatyczną umożliwiającą w sposób syntetyczny lub analityczny przekazać stosunek nadawcy do wypowiadanej treści.

Dla odróżnienia trybu od konstrukcji z czasownikami modalnymi należy uznać, że czasowniki modalne łączą się przede wszystkim z bezokolicznikami lub rzeczownikami odczasownikowymi, a w niektórych językach, w których bezokolicznik zanikł – w tym w języku albańskim – z trybem łączącym. Dodatkowe tryby zaproponowane przez Breua należy uznać za w rzeczywistości nieistniejące w języku albańskim ale za będące jedynie przejawem modalności wyrażanej poprzez tryb łączący z użyciem posiłkowych czasowników modalnych.

Dlatego, w świetle powyższych faktów oraz przyjętego w poprzednim rozdziale rozróżnienia pomiędzy trybem a modalnością, należy uznać habitorję jako konstrukcję spełniającą kryteria wyodrębnienia jej jako tryb dzięki posiadaniu odrębnych paradygmatów, oraz za tryb charakterystyczny wyłącznie dla języka albańskiego. O funkcjach trybu admiratywnego można przeczytać tutaj.

Źródła

Ismajli, B.,, Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:] Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012 str. 471.
Habitorja është një mënyre karakteristike vetëm e shqipës – Nesimi, R., Gramatika e gjuhës shqipe për shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 123.
Breu, W., Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, 447-472.
Beci, B., Gramatika e gjuhës shqipe për të gjithë, Enti i tekstëve dhe i mjetëve mësimore i Kosovës, Prisztina 2001 str. 133.
Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I. Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 101 i 164.
Buchholz, O. i Fiedler W., Albanische Grammatik, Leipzig 1987 str. 63. 65 Breu, W.,: Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein i Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 457. 18
Breu, W.,: Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein i Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 457.
Friedman V.A., Evidentiality in the Balkans: Bulgarian, Macedonian and Albanian [w:] Nichols J., Chafe W., Evidentiality: The linguistic coding of epistemology, Norwood NJ, Ablex 1986 str. 180.
Mindak-Zawadzka, J., i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 104.
Breu, W., Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 464.
Friedman, V.A.,.Evidentiality in the Balkans with special attention to Macedonian and Albanian., 2003, str. 204.
Mindak-Zawadzka, J., i Sawicka, I., , Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 104.
Maldjieva V., Gramatyka konfrontatywna bułgarsko-polska – Т. 6, cz. 3 : Modalność : hipotetyczność, optatywność, imperatywność, warunkowość, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2003, str. 68.
Thieroff R. Moods, moods, moods [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 6.
Lyons, J. Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str. 340.
Lyons, J. Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str. 340.
Topolińska Z., Informacja zgramatykalizowana (kryteria selekcji) [w:] Bulletin de la société polonaise de linguistique, fasc. LXVIII, Skopje 2012 str. 75.
Habitorja është një mënyre karakteristike vetëm e shqipës – Nesimi, R. Gramatika e gjuhës shqipe për shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 123.
Habitorja e shqipës nuk ka shoqë në asnjë gjuhe tjetër – Demiraj, S., Gramatikë historike e gjuhës shqipe, Akademia e shkencave e shqiperise, Tirana 2015 str. 315.
Pra nuk të mohohet fakti se habitorja është mënyre – Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:] Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012 str. 477. 20

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.