Albania,  Język albański,  Języki,  językoznawstwo,  tryb admiratywny

Funkcje trybu admiratywnego

Jak go używać?

Tryb admiratywny, podobnie jak tryb łączący, zalicza się do trybów o wszechstronnym zastosowaniu. Jest wyznacznikiem wyrażania przez nadawcę jakiegoś rodzaju braku przekonania w stosunku do wyrażanej treści. Może się ono manifestować poprzez wyrażanie zaskoczenia, wątpliwości, ironii, sarkazmu, wątpliwości a także wskazywać, że nadawca nie był naocznym świadkiem przekazywanej wiadomości i wątpi w nią.

W literaturze przedmiotu pojawiają się następujące opisy możliwych zastosowań trybu admiratywnego:

a) Tryb admiratywny opisuje się w tradycyjnej gramatyce języka albańskiego jako tryb z którego pomocą wyraża się zaskoczenie, powątpiewanie, ironię (Habitorja përshkruhet ne Gramatikën tradicionale të shqipës si mënyre me anë të së cilës shprehën habi, dyshim, ironi – Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes?
Kushtorja dhe habitorja [w:] Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e
arteve e Kosovës, Prisztina 2012 str. 474.).

b) Ten charakterystyczny dla języka albańskiego tryb służy nie tylko dla wyrażania zaskoczenia, ale także ironii, niezgody lub sprzeciwu wobec wypowiedzi drugiej osoby (Kjo mënyre karakteristike e gjuhës shqipe përdoret jo vetëm për të shprehur habi per dicka, por edhe ironi, mospajtim ose kundërshtim të folesit ndaj një thënieje të tjetërkujt – Demiraj, Sh., Gramatike historike e gjuhës shqipe, Akademia e Shkëncave e Shqipërisë, str. 321.)

c) Poprzez tryb admiratywny nadawca może wyrażać wątpliwość lub sprzeciw wobec wyrażanej treści a także czasami ironię dotyczącą treści wyrażanej przez inną osobę (Nepërmjet mënyres habitore folesi mund të shprehe edhe dyshimin ose mospajtimin e tij e ndonjëherë edhe ironi lidhur me një thënie a pohim të një tjëtri – Dhrimo, A. i inni – Gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe (morfologjia), Enti i teksteve dhe i mjeteve mësimore i
krahinës socialiste autonome të Kosovës, Prisztina 1985, str. 230.)

d) Formy admiratywne służą do wyrażania uczucia zdziwienia i zaskoczenia mówiącego, wywołanego nieoczekiwanym zdarzeniem jakie zaszło w przeszłości lub zachodzi w momencie mówienia. Za pomocą takich form mówiący może także wyrazić swoje wątpliwości lub brak zgody, a czasem też ironiczny stosunek do cudzej wypowiedzi lub dystans wobec oceny jej prawdziwości (Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 126.)

e) Za pomocą tego trybu nadawca wyraża uczucie zaskoczenia nieoczekiwaną akcją, która miała miejsce w przeszłości lub ma miejsce w momencie mówienia (Me anë të kësaj mënyre folesi shpreh ndjenjën e habisë për një veprim të papritur që është kryer ose kryhet në castin e ligjërimit – Nesimi R., Gramatika e gjuhës shqipe për shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 123.)

f) Formy admiratywne służą do wyrażania uczucia zdziwienia i zaskoczenia mówiącego, wywołanego nieoczekiwanym zdarzeniem jakie zaszło w przeszłości lub zachodzi w momencie mówienia. Za pomocą takich form mówiący może także wyrazić swoje wątpliwości lub brak zgody, a czasem też ironiczny stosunek do cudzej wypowiedzi lub dystans wobec oceny jej prawdziwości (Mindak-Zawadzka, J., i Sawicka, I.,, Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 126.)

g) Tryb admiratywny opisuje się w tradycyjnej gramatyce języka albańskiego jako tryb z którego pomocą wyraża się zaskoczenie, powątpiewanie, ironię (Habitorja përshkruhet në gramatikën tradicionale të shqipës si mënyre me anë të së cilës shprehen habi, dyshim, ironi – Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:] Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012 str. 474.)

h) Poprzez użycie trybu admiratywnego nadawca może wyrazić także swoje wątpliwości lub różnice w poglądach, a czasem także ironię, w związku z treścią wypowiadaną przez inną osobę (Newmark, L., Hubbard, P., Prifti, P., Standard Albanian. A reference grammar for students, Stanford University Press, Stanford 1982 str. 76.)

Zatem do podstawowych funkcji trybu admiratywnego należy zaliczyć:

a) funkcję wyrażania zaskoczenia nadawcy wobec przedstawianych faktów;

b) funkcję wyrażania braku przekonania do przekazywanych treści;

c) funkcję renarratywną służącą podkreśleniu faktu, że nadawca jedynie przekazuje daną informację;

d) funkcję wyrażania ironii.

Użycie trybu admiratywnego w funkcji wyrażania zaskoczenia

Najważniejszą i najczęściej wyróżnianą funkcją habitorji jest wyrażanie zaskoczenia nadawcy. O szczególnym znaczeniu tej funkcji mówi fakt, że to właśnie od niej wziął swoją tradycyjną nazwę. Zgodnie z informacjami słownikowymi:


HABIT 1. I ngjall habi dikujt, i bëj përshtypje me diçka të papritur a të pabesueshme, çudit.

ZASKOCZENIE ‘Zaskoczyć kogoś, zrobić wrażenie czymś nieoczekiwanym, niewiarygodnym, dziwnym’


II. HABI f. Ndjenjë a përshtypje që na krijohet nga diçka e jashtëzakonshme, e papritur, e çuditshme ose e pakuptueshme për ne; gjendje hutimi përpara diçkaje të papritur ose të pakuptueshme; çudi.

ZASKAKIWAĆ ‘Uczucie lub wrażenie które odczuwamy przez coś nadzwyczajnego, niespodziewanego, dziwnego lub niezrozumiałego dla nas; stan oszołomienia wywołany czymś nieoczekiwanym lub niezrozumiałym; zdziwienie’

Wyrażanie zaskoczenia przez nadawcę może się odbywać na wiele sposobów. Najczęściej można je wyrazić poprzez intonację, modulację głosu, mimikę i mowę ciała. Sposoby te mogą się wzajemnie uzupełniać, a zaskoczony nadawca może jednocześnie zarówno zastosować intonację wznoszącą, wybałuszyć oczy i złapać się za głowę. W odróżnieniu od dwóch ostatnich zaliczających się do mowy ciała, użycie odpowiedniej intonacji wymaga wypowiedzenia jakiejś treści, na której można zastosować modulację głosu. Język albański udostępnia dodatkowe narzędzie pozwalające wyrazić zaskoczenie werbalnie, a także położyć na nie emfazę, poprzez użycie konkretnej konstrukcji gramatycznej, czyli właśnie mënyra habitore. Umożliwia to oddanie zaskoczenia na piśmie bez konieczności uciekania się do opisu wyglądu nadawcy oraz dodatkowych informacji dotyczących sposobu jego mówienia. Pogląd o użyciu habitorji w funkcji wyrażania zaskoczenia szeroko pojawia się w literaturze przedmiotu. Zaskoczenie pod kątem gramatycznym należy zdefiniować jako reakcję nadawcy skonfrontowanego z nowymi informacjami sprzecznymi z posiadaną przez niego opinią na dany temat przed momentem mówienia

‘Habit Mirela, ministra ma tatuaż!’

Habit Mirela, ministrja paska tatuazh!

Zdanie to należy rozumieć jako nie spodziewałem się, że ministra ma tatuaż. Dodatkowym środkiem służącym podkreśleniu zaskoczenia jest w tym wypadku wykrzyknik.

Asnjë nuk e kishte vënë re, Luana paska tatuazh në vendin intim

‘Nikt tego nie zauważył, Luana ma tatuaż w miejscu intymnym.’

Wyrażeniem dodatkowo wskazującym na zaskoczenie jest zdanie równorzędne Asnjë nuk e kishte vënë re oznaczające nikt tego wcześniej nie zauważył. Wskazuje to na użycie habitorji w sytuacji zderzenia nadawcy z nowym, nieznanym mu wcześniej faktem, a samo użycie habitorji zdradza stosunek nadawcy, który się tego nie spodziewał. Tytuł ten pochodzi jednak z prasy plotkarskiej. Język tabloidów cechuje się częstym używaniem sformułowań mających na celu podkreślać, emfatyzować, przykuwać uwagę, a wiele sytuacji przedstawianych jest jako nowe, niespodziewane, zaskakujące lub skandaliczne.

Edhe Skënderbeu na qenka serb?!

‘Nawet Skanderbeg był Serbem?!’

Zdanie pojawia w tytule tekstu tłumaczonego z języka włoskiego, w oryginale noszącym tytuł Ma Skanderbeg era serbo? Włoskie era jest formą czasownika essere – ‘być’ – w trzeciej osobie trybu indykatywnego czasu przeszłego. Tekst jest autorstwa Giovanniego Belluscio i dotyczy jednej z książek o flagach świata, w której natknął się na informację, że Skanderbeg był Serbem. W krótkim artykule przedstawia swoje zaskoczenie taką informacją i konfrontuje ją ze źródłami historycznymi. Użycie habitorji w tym kontekście przez tłumacza podkreśla zaskoczenie napotkaną informacją.

Lajmet e këqija s’pushuakan.

‘Złe wieści nie przestają przychodzić.’

Autor wyraził tym samym niedowierzanie w ilość złych informacji, które do niego docierały. W oryginalnej wiadomości, poprawionej przez media, zdanie to brzmiało lajmet e kqija nk pushokan, widać tu więc budowę trybu admiratywnego za pomocą formantu -o- zamiast -ua-.


Użycie trybu admiratywnego w funkcji wyrażania ironii

W literaturze przedmiotu pojawia się pogląd, że jedną z funkcji trybu admiratywnego w języku albańskim jest wyrażanie poprzez nadawcę ironii wobec wypowiadanej treści. Nie jest to pogląd odosobniony a użycie trybu admiratywnego dla wyrażenia ironii jest współcześnie zastosowaniem niebudzącym w literaturze wątpliwości.

Chevalier pisał, że podstawową cechą każdej ironii jest kontrast między rzeczywistością i pozorami. Samo słowo ironia wywodzi się z greckiego eironeia oznaczającego wymówkę126. Według Szymanka w klasycznej retoryce wyróżniano pięć rodzajów ironii:


a) asteizm;
b) sarkazm;
c) mykteryzm;
d) diasyrm;
e) charientyzm.


Każda z nich nosiła nieco odmienne zabarwienie. Według Ryczka w antycznej sztuce ironia była uważana za odmianę alegorii, opierając się na zasadzie coś innego w słowie, coś innego w znaczeniu. Ryczek prezentuje inny podział zaproponowany przez Adama Burskiego, również dzielący ironię według jej zabarwienia i w części pokrywający się z klasycznym podziałem Szymanka:

a) chlevasmus, polegający na ośmieszaniu;
b) charientyzm, opierający się na uszczypliwości;
c) asteizm, którego głównym celem była krytyka;
d) diasyrmus, czyli prześmiewcza pochwała;
e) exutenismus, złośliwe pomniejszenie lub sarkazm;
f) antyfraza, najbardziej odmienna od pozostałych, ponieważ opierając się na
opozycji znaczeniowej nie służy wyśmiewaniu ani drwinom.

Według Szymanka typowymi środkami sygnalizującymi ironię są intonacja, mimika, okoliczności towarzyszące wypowiedzi, jawna sprzeczność pomiędzy poglądami mówiącego a treścią jego wypowiedzi. Stwierdza, że nadawca posługując się ironią nie tylko nie wierzy w to co mówi, ale wręcz sygnalizuje w co nie wierzy i od czego się dystansuje. Szymanek wyróżnił kilka podstawowych funkcji ironii:

a) podkreślenie myśli, zwłaszcza w zamiarze zwalczania przeciwnych poglądów
lub skrytykowania drugiej osoby;
b) okazywanie lekceważenia lub pogardy;
c) ostentacyjne manifestowanie dystansu wobec wypowiadanych treści;
d) wyrażenie samokrytycyzmu;
e) satyryczne, dowcipne przedstawienie argumentacji.

Jeden z najważniejszych współczesnych badaczy problematyki ironii Muecke podkreślił, że ironia wymaga dwóch uczestników i dopóki nie będzie zrozumiana zgodnie z zamiarem, dopóty będzie to niczym klaskanie jedną ręką.

Topolińska twierdzi, że możliwe jest użycie ironii dla wyrażenia niespełnionej możliwości, jak w zarzutach typu: mógłbyś mnie o tym poinformować. Wskazuje też na pewne zbliżone konstrukcje w języku polskim z czasownikiem posiłkowym mieć jako przykład podając I to ma być sukces?!. Nie jest to jednak konstrukcja na tyle wyodrębniona i niezależna, by można mówić o odrębnym trybie, jednak także język polski umożliwia jej wyrażanie, choć w ograniczonym stopniu.

Podsumowując, ironię należy zdefiniować jako retoryczną figurę stylistyczną polegającą na przesunięciu semantycznym, w której występuje rozbieżność między faktycznie wypowiadaną treścią a treścią, którą nadawca chce przekazać i której
środkami przekazu są mimika, intonacja, kontekst a w przypadku języka albańskiego także odrębna, fakultatywna konstrukcja gramatyczna.

Dzięki niej w języku albańskim możliwe jest jednoznaczne wyrażenie ironii w słowie pisanym, w przeciwieństwie do innych języków, w których taką dodatkową rolę odgrywa jedynie komunikacja niewerbalna niemożliwa do oddania poprzez konstrukcje gramatyczne. Co więcej, wyżej wymieniona różnorodność rodzajów samej ironii otwiera użytkownikom języka albańskiego szereg możliwości.

Akademiku Artan Fuga ka reaguar përmes një postimi në ‘Facebook’ ku ironizon situatën në të cilën ndodhet vendi ynë, ndërsa në këtë linjë parashtron problemet: „Mirë Europa paska faj! Po ai që vodhi lopën nuk ka faj fareeeee!”, shkruan mes ironisë Fuga.

‘Pracownik akademicki Artan Fuga zareagował ironią poprzez post na Facebooku na sytuację w naszym kraju przedstawiając problem zdaniem: „Trzeba winić dobrą Europę! A ten kto kradnie krowy jest bez winy!”’

Reakcja Fugi dotyczyła odrzucenia możliwości rozpoczęcia rozmów akcesyjnych przez Unię Europejską. Choć habitorji użył jedynie w pierwszym zdaniu, cały jego post miał wydźwięk ironiczny, na przykład: „Nie mamy sądu konstytucyjnego – winny jest Bundestag. Mamy nielegalnie wybranych posłów – to wina noblisty Handkego. Mamy
tony marihuany na granicy – to holenderscy europosłowie w przebraniach”. W ironiczny sposób odniósł się do postawy niektórych publicystów w Albanii rozczarowanych niepodjęciem rozmów akcesyjnych, którzy winili za to wszystkich, tylko nie Albanię. Zwrot podobny do Po ai që vodhi lopën nuk ka faj fare funkcjonuje także w języku polskim: „Kali ukraść krowy – dobrze, Kalemu ukraść krowy – źle”. Ironiczny wydźwięk postu jest podkreślony poprzez ironizon oraz shkruan mes ironise.

Ish-ministri ironizon qeverinë: S’kontrollojnë dot territorin e shtetit nga krimi. Paskan kryer operacion policor në Siri. Policia që s’kontrollon ende territorin e shtetit nga krimi, që po i llullatë fëmijët me drogë në shkolla, na paska kryer një operacion policor në Siri.

Była ministra ironicznie o rządzie: „Nie potrafią strzec terytorium państwa przed przestępczością, przeprowadzają operację w Syrii. Policja, która nie jest w stanie obronić państwa przed przestępczością, która strzela do dzieci z narkotykami w szkołach, przeprowadziła operację w Syrii.’

Në fakt me atë letër ai paska pranuar thjesht që nuk është më as mbi palët, as mes paleve po thjesht udhëheqësi i njërës palë.

‘Spiropali ironizuje: przyznał więc, że nie jest po niczyjej stronie, ani między nimi, a jedynie przewodzi jednej ze stron.’

Nagłówek podkreślał ironiczny charakter wprost: Spiropali e ironizon. Ironia może służyć umniejszeniu czyjejś postaci, jak miało to miejsce na przykład w tej wypowiedzi Ediego Ramy:

Rama: Qenke i madh o Bardhok qenke figurë

‘Jesteś wielką postacią, o Bardhoku’.

Innym przykładem użycia ironii przez Ediego Ramę jest nagłówek:


Gazetarët qënkan njësoj, si në Zvicër ashtu edhe në Shqipëri. Kjo qenka fantastike”, tha Rama me ironi, duke mos iu përgjigjur pyetjes.

‘Dziennikarze są tacy sami w Szwajcarii i Albanii. Doprawdy, fantastyczne – powiedział Rama z ironią nie odpowiadając na pytania’.

W kontekście jednej z piosenek Olti Curri użył trybu admiratywnego by wyśmiać jej tekst:

Sa tekst i thellë! Qenke këput në bythë me këtë këngë mi Tatjana,

‘Cóż za głęboki tekst! Walisz się tą piosenką w dupę, Tatjana!’.

Innym przykładem jest:

Censusi qenkësh një formular me disa faqe, ku janë rreshtuar nja dyzet e ca pyetje tërësisht normale për një shtet normal; dhe dy pyetje jonormale, qoftë edhe për një shtet jonormal e të deformuar si ky i yni.

‘Spis powszechny to formularz składający się z kilku stron, na którym znajduje się około czterdziestu całkowicie normalnych pytań dla normalnego państwa; i dwa pytania nienormalne, nawet jak na tak nienormalny i zdeformowany kraj jak nasz.’


W tym przykładzie autor sygnalizuje zamiar użycia ironii przy opisywaniu cech spisu powszechnego poprzez użycie trybu admiratywnego na czasowniku wyrażającym samo istnienie tego spisu. W dalszej części następują zgryźliwe uwagi na temat stanu państwa.

Użycie trybu admiratywnego w funkcji renarratywnej

Renarratywność jest najnowszą z wyodrębnionych i szeroko przyjętych w literaturze przedmiotu funkcji trybu admiratywnego. Dopiero w połowie XX wieku zwrócono uwagę na wykorzystanie habitorji w funkcji renarratywnej. Użytkownicy języka albańskiego mają system mowy zależnej oparty na hierarchii czasów, który można porównać do systemu funkcjonującego w języku angielskim, jednakże renarratywność w mowie codziennej ujawnia się nie tyle w konstrukcjach gramatycznych, co przede wszystkim w kontekście wypowiedzi.

Obecnie użycie habitorji w funkcji renarratywnej jest dość ograniczone i stanowi jedynie dodatkowe, wtórne zastosowanie służące jedynie podkreśleniu tego faktu, choć Friedman wskazywał, że zanotowano także jego neutralne użycie w tej funkcji. Tryb admiratywny, choć właściwy jedynie językowi albańskiemu, w funkcji renarratywnej jest przejawem wyrażania charakterystycznej dla regionu bałkańskiego imperceptywności. Według Błaszak imperceptywność to zjawisko polegające na komunikowaniu przez mówiącego w taki sposób, że informacja przez niego przekazywana jest wtórna, nie jest jego autorstwa i jednocześnie wyraża jego zastrzeżenia co do prawdziwości cytowanej treści”.

Formy imperceptywne możemy znaleźć także w językach tureckim, bułgarskim oraz macedońskim. W tych językach są to jednak jedynie dodatkowe zastosowania perfektu, a nie niezależne konstrukcje gramatyczne jak w języku albańskim. Z drugiej strony, również tryb admiratywny posiada dodatkowe, wymienione wcześniej funkcje. Jednakże, podobnie jak w poprzednich przypadkach, także tutaj tryb admiratywny nie narzuca nadawcy jego użycia, w przeciwieństwie do języka bułgarskiego, w którym informacja o byciu (nie)świadkiem jest tak samo obowiązkowa jak dla użytkownika języka polskiego wyrażenie osoby. Na przykład w języku bułgarskim występuje rozbudowany i obowiązkowy tryb nieświadkauznawany za pochodzący z języka tureckiego (-tir)

Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK) ka publikuar “Rezultatet e Anketës së Fuqisë Punëtore 2014” në Kosovë. Qe sipas kësaj agjencie aleate e ngushtë e qeverise se Kosovës “shkalla e papunësisë në Kosovë qenka 35.3 për qind.” shifer kjo e cila nuk përputhet me organizatat ndërkombëtare dhe mediat botërore.

‘Agencja Statystyczna Kosowa opublikowała „Wyniki Ankiety Siły Roboczej 2014” w Kosowie. Według tej agencji będącej bliskim sojusznikiem rządu Kosowa „skala bezrobocia w Kosowie wynosi 35,3 procent”, liczba ta nie jest zgodna z danymi organizacji międzynarodowych i mediów światowych.’

Na funkcję renarratywną i dystansowanie się od treści wyraźnie wskazuje przyimek sipas oznaczający ‘według’. Autor tekstu nie tylko referował dane, ale także wyraził powątpiewanie w ich wątpliwość poprzez wtrącenie o powiązaniach agencji z Kosowem oraz dodanie, że liczba ta nie odpowiada badaniom innych instytucji.

Konsiderojmë se me komunikatën e kryesisë të këshillin rumun të BEsë, hidhen poshtë spekulimet e publikuara dje nga ana e një politikani nga opozita nga Maqedonia e Veriut sipas të cilave, Spanja kinse paska qenë kundër datës për fillim të negociatave së bashku me gjashtë shtete tjera anëtare.

‘Uważamy, że komunikat rozwiewa spekulacje wypuszczone wczoraj przez opozycję Północnej Macedonii, jakoby Hiszpania sprzeciwiła się
rozpoczęciu rozmów akcesyjnych razem z sześcioma innymi państwami.’

Użycie habitorji w oświadczeniu dementującym plotki oznacza dystansowanie się i wyrażenie niewiary w przedstawiane informacje, w tym wypadku dotyczących udziału Hiszpanii w odrzuceniu propozycji rozpoczęcia rozmów akcesyjnych.
Referowane informacje dodatkowo zaznaczył przyimkiem sipas. Autor użył formy temporalnej czasu przeszłego habitorji dla zaznaczenia, że wydarzenie to miało miejsce w przeszłości.

Llapi po ua hap të gjithëve sytë dhe po iu tregon se çka është futbolli evropian”. Sipas numrit një të bardh e kaltërve, Llapi po ua hapka sytë skuadrave të tjera dhe po iu tregon si luhet futbolli.

‘Llapi zwraca uwagę wszystkich i pokazuje im czym jest europejski futbol. Według numeru jeden biało-niebieskich, Llapi zwraca uwagę innych zespołów i pokazuje im jak się gra w futbol.’

Zdanie numer jeden jest oryginalną wypowiedzią, a zdanie drugie jest mową zależną. Tryb admiratywny występuje tu w funkcji czysto renarratywnej.

Pra, sipas tij, evropiania kryesore që e paska mbështetur këtënismë, paskësh qenë ish-deputetja disidente e PD-së, që qeveriashqiptare e mbështeti për të marrë postin që mban.’

‘Zatem, według niego, główną europejką wspierającą tę inicjatywębyła była deputowana dysydentka Partii Demokratycznej.’

Oprócz sipas tij – czyli według niego – autor podkreślił dystans i renarratywność habitorją.

Sipas tij, Perandoria Osmane ua paska ndaluar shqiptarëve.‘

’Według niego, Imperium Osmańskie powstrzymało Albańczyków.

Również tu tryb admiratywny służy w celu podkreślenia referowania cudzej wypowiedzi przy jednoczesnym dystansowaniu się od niej. Dodatkowo wskazuje na to użycie sipas tij ‘według niego’.

Użycie trybu admiratywnego w funkcji wyrażania niezgody wobec wypowiadanej treści

Oprócz powyższych, tryb admiratywny służy także wyrażaniu niezgody, sprzeciwu lub wątpliwości wobec wypowiadanej treści. Przytoczony wcześniej przykład koha qenka e bukur może oznaczać nie tylko wyrażenie zaskoczenia faktem,
że pogoda jest ładna, ale także powątpiewanie w słowa drugiej osoby. Rozwijając ten przykład można wyobrazić sobie dialog dwóch osób, z których jedna mówi:

Shiko, sot koha eshte e bukur!

‘Patrz, pogoda jest dziś ładna!’.

Druga osoba, zaskoczona tym faktem i niedowierzająca w to, lub uznająca, że z jej perspektywy wcale nie jest taka ładna, bo na przykład nie lubi słońca, mogłaby odpowiedzieć:

Koha qenka e bukur.

W języku polskim tego rodzaju wypowiedź nosiłaby zabarwienie ironiczne i mogłaby brzmieć przykładowo: ‘ta, jasne, ładna’.

Jest to zatem swego rodzaju połączenie poprzednich funkcji: renarratywnej, zaskoczenia oraz ironii, jednak w literaturze przedmiotu wyróżnia się ją jako osobną funkcję.

Thaçi u mundua të na e mbushë mendjen se kjo marrëveshje po ia hapka Kosovës dyert e Evropës.

‘Thaçi próbował nas przekonać, że ta umowa otwiera Kosowu drzwi do Europy.’

Autor stosuje konstrukcję admiratywną ia hapka Kosovës dyert, by dodatkowo podkreślić fakt, że nie zgadza się ze słowami wypowiadanymi przez Thaçiego. Wskazuje na to wprost użycie sformułowania, że ‘Thaçi próbował nas przekonać’, a tryb admiratywny dodatkowo ten stosunek nadawcy podkreśla.

Pas gjithë kësaj dhune, sot ka zëra nga qendrat e vendosjes globale që po sugjerojnë se për ta njohur Serbia pavarësinë, Kosova duhet t’i japë edhe diçka Serbisë. Pra, nuk qenka i mjaftueshëm gjenocidi dhe dhuna sistematike e Serbisë për gati dy shekuj me radhë, por po u dashka që Kosova, në këtë rast, të japë edhe diçka; ose territor ose autonimi politike për serbët e Kosovës.

‘Po całej tej przemocy pojawiają się dzisiaj głosy z całego świata sugerujące, że aby Serbia przyznała niepodległość Kosowo, trzeba jej coś dać. Tak więc ludobójstwo i systematyczna przemoc przez prawie dwa wieki nie są wystarczające; chcą do tego, by Kosowo coś im dało; albo terytorium albo autonomię polityczną dla Serbów z Kosowa.’

Autor wyraża swoją dezaprobatę podszytą niedowierzaniem, że inne państwa mogą stawiać wymagania państwu, które uznał za niezobowiązane do pójścia na jakiekolwiek ustępstwa wobec Serbii, która według autora dokonywało na Albańczykach ludobójstwa i ciągłych aktów przemocy.

Kushdo që e lexon reportazhin e tij që përfundon si roman, do të bindet për urrejtjen që bart ky autor kundër shqiptarëve, të cilët, gjithnjë sipas Peter Handke, e paskëshin pushtuar Kosovën serbe!

‘Każdy, kto przeczyta jego reportaż, który ostatecznie stał się książką,
przekona się o nienawiści, którą ten autor sieje wobec Albańczyków, którzy,
jak twierdzi Peter Handke, mieli najechać serbskie Kosowo!’

Autor stosuje tryb admiratywny w zdaniu e paskëshin pushtuar Kosovën serbe – oznacza to, że nie zgadza się z przekazywaną przez niego relacją jakoby to Albańczycy mieli najechać Kosowo, które w dodatku miałoby być serbskie, z czym także się nie zgadza.

Nuk ka prova që demonstrojnë se Meta po na u shndërruaka në një kanakar të Washington-it, e aq më pak ka prova se ndryshimi i ministrave të bëra nga Meta këto dy ditët e fundit është një operacion që vjen prej marrëdhënieve të mira të tij me Washington-in, e që synon përmirësimin e këtyre marrëdhënieve.

‘Nie ma dowodów na to, że Meta miała nas zmieniać w pieska Waszyngtonu, a tym bardziej na to, że zmiana ministrów dokonana
przez Metę w tych dwóch ostatnich dniach była operacją wynikającą z jego dobrych stosunków z Waszyngtonem mającym na celu poprawienie tych stosunków.’


Autor konstrukcję z trybem admiratywnym poprzedza sformułowaniem, że nie ma na coś dowodów, zatem użycie habitorji podkreśla jego niewiarę do wypowiadanych treści.

Prokurorët po rrinë kot! A jeni more në vete? Si nuk po punuakan? A nuk shihni se bëjnë krejt çka u urdhërohet nga zyrat shtetërore?

Prokuratorzy nic nie robią! Co wy wygadujecie? Jak to oni nic nie robią? Nie widzicie, że robią wszystko, co im każą państwowe urzędy?’

Autor nie zgadza się z tezą, że prokuratorzy nic nie robią jednocześnie stosując pytanie o ironicznym zabarwieniu wskazując, że prokuratorzy nie tylko coś robią, ale wręcz robią wszystko – wszystko to, co nakazują im przełożeni. Habitorja służy tu podkreśleniu faktu, że autor ma zupełnie inne zdanie, nadaniu ironicznego charakteru a także wyrażenie swego rodzaju zaskoczenia z napotkanym przez niego twierdzeniem, dzięki czemu przykład ten pokazuje jak płynna jest granica między funkcjami trybu admiratywnego i że mogą się one nawzajem przenikać i uzupełniać.

Eksponentë të partisë që ndanë pushtetin ditë më parë hodhën tezën për financim të OJQ-ve nga donatorë të huaj, dhe të cilat nuk po punuakan në të mirë të vendit.

‘Przedstawiciele partii rządzącej kilka dni temu rzucili tezę o finansowaniu organizacji pozarządowych przez zagranicznych darczyńców, którzy jakoby nie mieliby działać dla dobra kraju.’

Autor wyraźnie nie zgadza się z teorią, że osoby finansujące organizacje pozarządowe zza granicy działają na szkodę państwa i daje temu wyraz poprzez użycie trybu admiratywnego w czasowniku, który dotyczy tychże organizacji. Dzięki temu poddaje wątpliwość prawdziwość tej tezy i sygnalizuje swój stosunek do niej

Më pas shtoi një tjetër marrëzi: kundër qeverisë na qenkësh organizuar një puç deri edhe me pjesëmarrjen e Presidentit të Republikës dhe kryeprokurores!

‘Następnie dodał kolejną głupotą: że niby zorganizowałeś przeciwko rządowi zamach stanu, ba, nawet z udziałem Prezydenta Republiki i Prokuratora Generalnego!’

Na niezgodę wskazuje tu bezpośrednie nazwanie przez autora wspominanej przez niego tezy głupotą – marrëzi. Użycie trybu admiratywnego podkreśla jego stosunek.

I pyetur mbi arsyet pse qenkesh lajm i mire krijimi i nje nënkomiteti ne rastin e Shqiperise, kur me vende te tjera ne rajon jane krijuar komitete te vecanta PE- Kroaci apo PE- Ish Republika Jugosllave e Maqedonise.

‘Zapytany o powody, dla których miałaby to być dobra wiadomość,
aby utworzyć podkomitet do spraw Albanii, podczas gdy wraz z
innymi krajami regionu powołano specjalne komitety PE-Chorwacja lub PE-Była Jugosłowiańska Republika Macedonii.’

Tryb admiratywny pojawił się w tym przykładzie w czasowniku wyrażającym istnienie dobrej wiadomości, podczas gdy w dalszej części autor przeciwstawia treści tej wiadomości inną sytuacją, którą uważa za lepszą, dlatego też użycie trybu admiratywnego wskazuje, że nie zgadza się on na nazwanie wiadomości dobrą.

Więcej:

Tryb admiratywny – historia i pochodzenie

Modalność i tryby w języku albańskim

Krótka charakterystyka języka albańskiego

System werbalny języka albańskiego – zarys

Źródła

Chevalier H, The Ironic Temper, Nowy Jork 1932, str. 32.
Szymanek, K., Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2005 str. 168.
Szymanek, K., Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2005 str. 168.
Ryczek W., Renesansowe teorie figuratywności (III): Adam Burski, Pamiętnik Literacki
CVIII, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2017 str. 134.
Ryczek W., Renesansowe teorie figuratywności (III): Adam Burski, Pamiętnik Literacki
CVIII, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2017 str. 133.
Szymanek, K., Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2005 str. 168.
Szymanek, K., Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2005 str. 169.
Muecke D.C. Irony and the Ironic, Methuen, Londyn/Nowy Jork 1986, str. 39.
Topolińska Z., Informacja zgramatykalizowana (kryteria selekcji) [w:] Bulletin de la société
polonaise de linguistique, fasc. Lxviii, skopje 2012 str. 72.
Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:]
Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012
str. 474.
Friedman, V.A. Evidentiality in the Balkans: Bulgarian, Macedonian and Albanian [w:]
Nichols, J., Chafe W., Evidentiality: The linguistic coding of epistemology, Norwood NJ, Ablex
1986, str. 181.
Breu, W. Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the
languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 464.
Breu, W. Mood in Albanian,[w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the
languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, 447-472.
Friedman, V.A.: Evidentiality in the Balkans. [w:] Uwe Hinrichs (Hrsg.): Handbuch der
Südosteuropa-Linguistik, Wiesbaden 1999, str. 524.
Błaszak, M. , Imperceptywność w języku macedońskim i polskim, Wydawnictwo
Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2014, str. 7.
Clancy, S. J., The Chaing of being and having in Slavic, John Benjamins Publishing 2010,
str. 196.
https://telegrafi.com/batatina-nuk-shqetesohet-humbjen-humbin-edhe-barcelona-e-realmadridi-jemi-ne-vendin-e-pare/ (dostęp 16.04.2020)
https://www.balkanweb.com/jo-negociatave-ironia-e-artan-fuges-mire-europa-po-ai-qevodhi-lopen-nuk-ka-faj-fare/ (dostęp 16.04.2020).
http://www.panorama.com.al/shpetimi-i-alvin-berishes-ish-ministri-ironizon-qeverineskontrollojne-dot-territorin-e-shtetit-nga-krimi-paskan-kryer-operacion-policor-ne-siri/ (dostęp
16.04.2020).
http://www.panorama.com.al/habit-mirela-ministrja-paska-tatuazh/ (dostęp 16.04.2020).
http://fax.al/read/news/16793549/18399916/luana-paska-nje-tatuazh-ne-vendin-intim-cfareka-vizatuar-moderatorja (dostęp 16.04.2020).
http://www.panorama.com.al/edhe-skenderbeu-na-qenka-serb/ (dostęp 16.04.2020).

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.