Bośnia i Hercegowina,  Historia,  Jugosławia,  Polityka

Naród Boszniacki

Nowoczesna boszniacka świadomość narodowa jest tworem stosunkowo młodym rozwijającym w pełni się dopiero po drugiej wojnie światowej.

Graffiti w Bośni / fot. własne

Bośnia i Hercegowina różniła się od innych republik związkowych. Nie było w niej dominującej narodowości, a te które w niej mieszkały były wymieszane. Niewiele było terenów jednolicie zamieszkanych przez dany naród. Fakt ten utrudniał nacjonalistom utworzenie państw jednolitych etnicznie i był pretekstem dla przeprowadzenia przez nich czystek etnicznych.

Podczas drugiej sesji AVNOJ w 1943 roku pojawił się pomysł, aby po zakończeniu okupacji Bośnia i Hercegowina nie stanowiła republiki związkowej, ale była zredukowana do zaledwie okręgu autonomicznego13. Skłaniano się także do wybrania wariantu przewidującego utworzenie pełnoprawnej republiki mającej być regionem buforowym między Serbią a Chorwacją14, co wskazuje na chęć osłabiania tendencji narodowościowych. W 1944 ostatecznie postanowiono, że Bośnia i Hercegowina będzie republiką związkową nowej Jugosławii, a zamieszkujący ją Serbowie, Chorwaci i muzułmanie będą mieli równe prawa15.

Z czasem komunistyczna władza postanowiła uczynić z Bośni i Hercegowiny centrum przemysłu ciężkiego. Po rozłamie z ZSRR oraz szczególnie po agresji na Węgry i Czechosłowację, władze Jugosławii bały się interwencji Związku Radzieckiego. W jej przekonaniu, w razie ewentualnego ataku ze strony Związku Radzieckiego górzyste terenu republiki byłyby najlepszym zapleczem dla centralnej bazy partyzantów, a skupienie tam przemysłu miało zapewnić obrońcom zaopatrzenie. Dla tych celów utworzono tam także centrum produkcji broni, amunicji oraz arsenały16.

W bardzo dużym uproszczeniu – główną, choć niejedyną, linią podziałów narodowych na Bałkanach jest religia: Serbowie utożsamiają się z kościołem prawosławnym, a Chorwaci z kościołem katolickim. Dlatego też przez długi czas muzułmańscy Słowianie zamieszkujący Bośnię i Hercegowinę powszechnie określali się Turkami ze względu na wyróżniającą ich religię, a także dla odróżnienia od Turków Osmańskich, których to nazywali Turkuşe17. Często używano także ogólnego określenie Bośniak, które jednak dla Serbów i Chorwatów było jedynie wyrażeniem określającym ich region zamieszkania, a nie narodowość18.

Po raz pierwszy jugosłowiańskie władze muzułmańskich mieszkańców Jugosławii postawili w jednym z rzędzie z innymi narodami w 1942 roku podczas posiedzenia w Bihaciu, kiedy to Tito oznajmił, że spotkanie to jest wyrazem równouprawnienia wszystkich narodów Jugosławii, wśród których wymienił Serbów Chorwatów, Słoweńców, Czarnogórców, Macedończyków i Muzułmanów19.

Podczas pierwszego spisu ludności w 1948 roku mieszkańcy republiki mogli wybrać spośród trzech: Serb, Chorwat oraz narodowość nieokreślona. Podczas spisu w 1948 roku słowiańskich muzułmanów było prawie 800 tysięcy, ale jedynie 72 tysiące zadeklarowało narodowość serbską, a 25 tysięcy chorwacką. Pozostałych uznawano za nieokreślonych muzułmanów, 89% spośród osób deklarujących wyznanie muzułmańskiewybrało jednocześnie zadeklarowanie się właśnie jako muzułmanie w sensie narodowościowym. Wskazuje to na istnienie pewnej odrębności od Serbów i Chorwatów już w tamtych latach20.

W 1961 przeprowadzono kolejny spis ludności. Po raz pierwszy umożliwiono tym osobom zadeklarowanie się jako etniczny muzułmanin. W efekcie w nowej konstytucji republiki związkowej z 1963 roku obok Serbów i Chorwatów pojawili się także Muzułmanie, jako społeczność tworząca republikę. (uchwała komitetu centralnego napisać). Również w kolejnym spisie z 1971 roku pojawia się możliwość określenia siebie jako Muzułmanin, ale tym razem w sensie narodowym. Określenie Muzułmanin (Musliman) pisane wielką literą oznaczające dotychczas muzułmańskiego Słowianina posługującego się na co dzień wariantem języka serbsko-chorwackiego, teraz było już nazwą narodu21.

W ostatnim spisie z 1981 roku zauważalny jest procentowy wzrost ludności określającej się jako Jugosłowianie, narodowość tę zadeklarowało 326 tysięcy osób, co stanowiło 7,9% ludności republiki. Również i w tym spisie mieszkańcy mogli zadeklarować się jako Muzułmanie z narodowości22.

Stan ten w terminologii trwał do Bošnjackiego Saboru zwołanego w 1993 roku w Sarajewie, już podczas wojny. Wtedy to postanowiono zastąpić używane dotychczas określenie Muzułmanin określeniem Boszniak23 (Bošnjak).

Współcześnie słowo Bośniak (Bosanac) używane jest na określenie mieszkańca Bośni i Hercegowiny niezależnie od narodowości, a Boszniak na słowiańskich Muzułmanów.

Festiwal w Mostarze / fot. własne


  1. Gibas-Krzak, D., Bośnia i Hercegowina…, str. 134.
  1. Gibas-Krzak, D., Bośnia i Hercegowina…, str. 135.

Job C. Yugoslavia’s Ruin: The Bloody Lessons of Nationalism, a Patriot’s Warning, Rowman & Littlefield, 2002 str. 193.

  1. Eberhardt, P., Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2015, str. 72.
  1. Gibas-Krzak, D., Bośnia i Hercegowina…, str. 143.
  1. Eberhardt, P., Przemiany… str. 76.
  1. Eberhardt, P., Przemiany… str. 77.

Eberhardt, P., Przemiany… str. 78.

23 Merdzanovic, A., Democracy by Decree: Prospects and Limits of Imposed Consociational Democracy in Bosnia and Herzegovina, Columbia University Press, 2015, str. 42.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.