Język albański

Język albański należy do grupy języków indoeuropejskich i jest jedynym przedstawicielem gałęzi języków albańskich. Używany jest w Republice Albanii (ponad 3 miliony użytkowników), w Kosowie (1,3 miliona), w Macedonii (400 tysięcy) i w Czarnogórze (50 tysięcy). W pierwszych trzech państwach ma status języka urzędowego. Oprócz tego odmianami języka albańskiego posługują się Arbaresze we Włoszech (90 tysięcy), Arwanici w Grecji (50 – 250 tysięcy), Arbanasi w okolicach chorwackiego Zadaru (4 tysiące), potomkowie żołnierzy walczących z Osmanami na Ukrainie (5 tysięcy) oraz emigranci ekonomiczni.

Pochodzenie języka albańskiego nie zostało do końca wyjaśnione. Według najbardziej rozpowszechnionej teorii wywodzi się on z lokalnych dialektów języka ilirskiego3. Wśród alternatywnych hipotez wyróżnić można mówiącą o romańskim pochodzeniu języka nałożonego na substrat iliryjski a także hipotezę zakładającą pochodzenie od hipotetycznego języka będącego ostatnim wspólnym przodkiem języka albańskiego oraz rumuńskiego. Teoria ta powstała ze względu na podobieństwo kilkuset słów istniejących jedynie w albańskim i rumuńskim, jednak pochodzenie samych tych słów od konkretnego języka nie zostało przekonująco udowodnione.

Wskazuje się także na możliwość pochodzenia języka albańskiego od języków trackich, a czasem łączy się te dwie hipotezy w jedną tracko-liryjską. Niektórzy idą dalej sugerując, że języki dackie i trackie stanowiły odnogę języków bałtyckich.

Pierwsza wzmianka o języku albańskim pochodzi z 1285 roku i została odnotowana w Dubrowniku w zapiskach dotyczących kradzieży:

Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua Albanesca,

czyli usłyszałem głos w górach wołający po albańsku.

Najstarszym zapisanym zdaniem w języku albańskim jest formula e pagezimit, czyli formuła chrztu datowana na listopad 1462 roku: Un te paghesont' pr’emenit Atit e t’birit e t’spertit senit oznaczające ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.

Pierwsza książka w języku albańskim ukazała się dopiero w 1555 roku i była autorstwa Gjona Buzuku. Niewielka ilość źródeł oraz pojawienie się ich dopiero w XVI wieku utrudnia próby rekonstrukcji historii języka albańskiego.

Język albański posiada szereg dialektów i gwar. Dwiema głównymi odmianami języka albańskiego są dialekt gegijski, używany głównie w północnej części Albanii i w Kosowie oraz używany na południu dialekt toskijski (podstawowe trzynaście różnic), na którym oparta jest dzisiejsza norma literacka. Oprócz tego odmianami języka albańskiego posługują się diaspory Arbereszów we Włoszech, Arwanici w Grecji, Arbanasi w okolicach chorwackiego Zadaru, potomkowie żołnierzy walczących z Osmanami na Ukrainie9, oraz emigranci. Istnieją też pojedyncze osady, w których zachowała się mowa albańska (na przykład Mandritsa)

Współczesny literacki język albański jest językiem bogatym morfologicznie. W systemie nominalnym zachował system rodzajów gramatycznych i część fleksji jednocześnie rozwijając fleksję wtórną z zaimków, konstrukcje analityczne oraz rodzajniki zarówno prepozycyjne jak i aglutynowane postpozycyjne.

Również system werbalny przedstawia się jako rozwinięty system. Język albański wchodzi w skład Bałkańskiej Ligi Językowej (Balkan Sprachbund) posiadając szereg charakterystycznych dla niej cech