Albania,  Język albański,  Języki,  językoznawstwo,  tryb admiratywny

Tryb admiratywny – historia i pochodzenie

Osobliwość języka albańskiego i jej początki.

Tryb admiratywny jest jednym z najciekawszych, o ile nie najciekawszym, trybem w języku albańskim i stanowi wspaniały przykład jego unikalnego systemu fleksji werbalnej.

Ze względu na brak źródeł pisanych wcześniejszych niż XVI wiek, w którym tryb admiratywny został już poświadczony, badacze podejmujący próbę zrekonstruowania pochodzenia habitorji muszą opierać się w swoich badaniach na metodach porównawczych i dedukcji. Prowadzi to do powstania szeregu różnych hipotez dotyczących jej powstania. Według Ismajli w gramatyce historycznej języka albańskiego dominuje kilka głównych propozycji.

Pierwsza zakłada, że tryb admiratywny rozwinął się wewnątrz języka albańskiego bez udziału czynników zewnętrznych ani języków trzecich. Jej zwolennicy nie zgadzają się jednak co do konstrukcji gramatycznej, z które habitorja miałaby wyewoluować. Jedną z zaproponowanych możliwości jest jej powstanie z jakiejś formy czasu przyszłego. Demiraj, Ajeti, i Topalli przeciwstawiają tej tezie możliwość powstania habitorji z odwróconego perfektu, który to pogląd jest dzisiaj dominujący w literaturze.

Besim Bokshi przedstawia jeszczę inną możliwość. Według niego tryb admiratywny powstał z indykatywnego plusquamperfectu (me së e kryera e deftorës e jo e kryera). Wskazówką mogącą pomóc określić przybliżony czas powstania habitorji ma być fakt jej tworzenia ze skróconego imiesłowu, a rozpowszechnienie tej formy na całym terytorium języka albańskiego wskazuje, że musiało się to dokonać jeszcze w okresie przedpiśmienniczym. Należy jednak zaznaczyć, że konstrukcje admiratywne nie są poświadczane na całym terytorium zasięgu języka albańskiego.

Inna teoria zakłada, że tryb admiratywny wykształcił się pod wpływem języka tureckiego na albańskie konstrukcje gramatyczne. Biorąc pod uwagę istnienie zbliżonych konstrukcji opartych na perfekcie niektórzy zakładają możliwość wpływu obcych języków, szczególnie tureckiego, na rozwój tego trybu. Tryb admiratywny miał według tej teorii powstać w języku albańskim wskutek konwergencji z tureckim sufiksem –mış. Friedman opierając się na analizie porównawczej zasięgu występowania habitorji na obszarze języka albańskiego oraz źródeł wspiera teorię o jej wytworzeniu wskutek procesów konwergencyjnych ze zbliżonych konstrukcji w języku tureckim, choć wskazuje też, że współcześnie nie mają one bezpośredniego i identycznego przełożenia w tłumaczeniach.

Stanowczo sprzeciwia się temu doktor Xhemile Abdiu, wskazując, że choć konstrukcje te są podobne w funkcji, to jednak powstały w innym czasie, a albańska konstrukcja jest na to zbyt stara. Choć obserwuje się istnienie zbliżonych konstrukcji, także powiązanych z perfektem, na będącym przez setki lat pod panowaniem tureckim pozostałym obszarze Bałkańskiej Ligi Językowej, co zdawałoby się wspierać tezę o możliwości wpływu języka tureckiego, to z drugiej strony szereg cech Ligi nie istnieje w języku tureckim. Habitorja może być więc przejawem innych tendencji konwergencyjnych. Obie te możliwości nie muszą się też wykluczać.

Przyjętym obecnie w literaturze poglądem dotyczącym pochodzenia trybu admiratywnego w języku albańskim jest jego wywodzenie się od przekształconych form trybu oznajmującego perfektu. Taki pogląd wyraża m.in. Friedman, oraz Mindak-Zawadzka pisząc, że tryb admiratywny reprezentowany jest przez formy będące, historycznie rzecz biorąc wynikiem przekształcenia morfologicznych form perfectum indicativum.

Wygląda to następująco:

unë kam pasur : unë paskam

Do podobnego przekształcenia doszło też w języku polskim w konstrukcjach imiesłowu przymiotnikowego czynnego przeszłego oraz aglutynowanej do niego zredukowanej końcówki osobowej czasownika być tworząc współczesny czas przeszły. Końcówka ta w języku polskim jest ruchoma i w niektórych sytuacjach może się przenieść na partykułę wzmacniającą, pytającą lub spójnik:

zrobiliśmy : żeśmy zrobili

gdzie byłeś : gdzieś ty był

Czasownik kam wywodzi się od protoindoeuropejskiego *keh₂p- oznaczającego ‘złapać, przejąć’, które następnie mogło przejść w protoalbańskie *kapmi. Z tego samego korzenia wyewoluowało także have w angielskim, haben w niemieckim oraz w samym albańskim czasownik kap w znaczeniu przejąć. Do języka polskiego poprzez mające takie samo pochodzenie łacińskie capio – capto trafił czasownik skaptować. Forma aorystu pata jest kognatem łacińskiego potior ‘wziąć w posiadanie’.

Po raz pierwszy konstrukcje admiratywne zostały zauważone i opisone przez Dozona w 1879 roku. Nie wyróżnił go jednak jako tryb pisząc, że w języku albańskim występuje pięć trybów, do których zaliczył także imiesłów. Uznał te konstrukcje za drugą odmianę imperfektu oraz praeteritum i wskazał, że są rzadko używane. Poprawnie dokonał analizy konstrukcji wskazując, że polega na odcięciu końcówki od participium i zastąpienia jej skoniugowaną formą czasownika ‘mieć’. Wskazał szczególne znaczenie tej konstrukcji polegające na wyrażaniu zaskoczenia, a czasami ironii.

Według Demiraja, proces tworzenia habitorji zakończył się w epoce przedpiśmienniczej języka albańskiego, już około 1600 roku. Wskazuje na użycie habitorji przez Buzuku w XVI wieku:

Kȳ nëmos klenëkē bākeq, na nukë ta kishnjim dhanë ṇdër duor

Choć widać tu już ukształtowany paradygmat, to konstrukcja ta została wówczas użyta nie dla wyrażenia zaskoczenia, ale dla wyrażenia hipotetyczności, zatem nie można powiedzieć, by habitorja była już wtedy wystarczająco ukształtowana i zakorzeniona. Użytkownicy języka albańskiego najpierw wykształcili więc konstrukcję gramatyczną, a dopiero potem nadali jej specyficzne funkcje. O funkcjach trybu admiratywnego można przeczytać tutaj.

Źródła:

Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:]
Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012
str. 471..
za: Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:]
Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012
str. 476
Friedman, V.A., Perhaps mirativity is phlogiston, but admirativity is perfect: On Balkan
evidential strategies, Linguistic Typology 16, 2012 str. 510.
Xhemile, A., Admirative In Turkish, Albanian And Romanian Languages, Mediterranean
Journal of Social Sciences 5(19), 2014.
Friedman, V.A., Evidentiality in the Balkans: Bulgarian, Macedonian and Albanian [w:]
Nichols, J., Chafe W., Evidentiality: The linguistic coding of epistemology, Norwood NJ, Ablex
1986 str. 169.
Mindak-Zawadzka, J., i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 104.
Karaś, H., Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych za:
www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=leksykon&lid=540 (dostęp 16.04.2020).
Orel, V., Albanian Etymological Dictionary, Brill, Boston 1998.
https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/kap- (dostęp 29.04.2020).
https://pl.wiktionary.org/wiki/skaptować (dostęp 29.04.2020).
Orel, V., Albanian Etymological Dictionary, Brill, 1998, str. 167-168.
Dozon A., Manuel de la langue Chkipe, ou albanaise: grammaire, chrestomathie,
vocabulaire, E. Leroux 1878.
Il y a cinq modes: indicatif, subjonctif, optatif, imperatif et participe – Dozon A., Manuel de
la langue Chkipe, ou albanaise: grammaire, chrestomathie, vocabulaire, E. Leroux 1878 str.
225.
L’imparfait et le preterit ont une seconde forme – Dozon A., Manuel de la langue Chkipe, ou
albanaise: grammaire, chrestomathie, vocabulaire, E. Leroux 1878 str. 225.
Ils sont d’un usage plus rare – Dozon A., Manuel de la langue Chkipe, ou albanaise:
grammaire, chrestomathie, vocabulaire, E. Leroux 1878 str. 225.
Demiraj, S., Gramatike historike e gjuhës shqipe, Akademia e shkëncave e shqipërisë, Tirana
2015 str. 324.
https://sq.wikipedia.org/wiki/Mënyra_habitore (dostęp: 16.04.2020

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.