Albania,  Język albański,  Języki,  językoznawstwo

Modalność i tryby w języku albańskim

Jaka jest różnica między trybem czasownika a modalnością i jak to wygląda w języku albańskim.

Tryb a modalność

W literaturze przedmiotu pojawiają się różne definicje zarówno modalności jak i trybu. Spójrzmy na kilka różnych podejść dotyczących problematyki modalności a następnie spróbujmy zaproponować syntentyczną definicję.

a) Treścią modalności jest stosunek mówiącego do treści wypowiedzi (Maldjieva, V., Praktyczna gramatyka języka bułgarskiego, Wydawnictwo UMK w Toruniu, Toruń 2014, str. 99.)


b) Treścią tak rozumianej modalności jest sytuacja, w której dane individuum (osoba) znajduje się w stanie mentalnym, tj. ma określony stosunek do szeregu stanów i zdarzeń (do sytuacji lub typów sytuacji). Stan mentalny jest zawsze jednoczesny ze stanem wypowiedzi. Nośnik (obiekt) stanu mentalnego jest tożsamy z nośnikiem (obiektem) stanu wypowiedzi, a więc jest to nadawca. (Maldjieva, V. , Gramatyka konfrontatywna bułgarsko-polska .- Т. 6, cz. 3 : Modalność: hipotetyczność, optatywność, imperatywność, warunkowość, Slawistyczny Ośrodek
Wydawniczy, Warszawa 2003, str. 11)


c) [tryb to – przyp.] przeciwstawienie sytuacji w zdaniach wyrażających proste stwierdzenie faktu, neutralnych z punktu widzenia mówiącego do tego, co sam mówi (Lyons, John Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str. 340).


d) [tryb to – przyp.] postawa nadawcy wobec relacji między czynnością której dotyczy czasownik i obiektywną rzeczywistością jest wyrażana trybem gramatycznym czasownika. Tryb wybrany przez nadawcę wyraża jego postawę wobec predykatu, przedstawiając go jako twierdzenie, możliwość, życzenie i tak dalej (Newmark, L., Hubbard, P., Prifti, P., Standard Albanian. A reference grammar for students, Stanford University Press, Stanford 1982 str. 3).

e) Tryb, a konkretnie tryb morfologiczny, tak tu rozumiany, jest morfologiczną kategorią czasownika tak jak osoba, liczba, czas, aspekt i strona. Tryby wyrażają modalności takie jak rozkazy, życzenia, (nie)faktywność, (ir)realności i tym podobne. Tak jak czas może być wyrażany za pomocą wielu środków leksykalnych tak i modalność może być wyrażana nie tylko za pomocą fleksji, ale także czasowników pomocniczych, modalnych itd (Thieroff R. Moods, moods, moods [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str.2)

f) Przez modalność rozumiemy na ogół (intelektualny, emocjonalny, woluntatywny) stosunek nadawcy przekazu do treści tego przekazu, a przede wszystkim sposób, w jaki nadawca przedstawia (realny i/lub wirtualny) status zdarzenia, o którym mowa (Topolińska Z., Informacja zgramatykalizowana (kryteria selekcji) [w:] Bulletin de la société
polonaise de linguistique, fasc. LXVIII, Skopje 2012 str. 74).

Mamy zatem kilka podejść, która wcale nie muszą się wykluczać, ale zdają się kłaść nacisk na nieco inne aspekty. Czas – tryb – modalność – to wzajemnie przenikające się zagadnienia.

Według Lyonsa czas zatem może być sposobem wyrażania modalności sekundarnej co czyniłoby czas po prostu bardziej szczegółowym podziałem modalności. W literaturze pojawiają się wątpliwości wynikające z zazębiania się kategorii czasu i trybu w taki sposób, choć zazębianie to widoczne jest szczególnie dobrze w konstrukcjach hipotetycznych, w których im czas jest bardziej przeszły, tym zdarzenie staje się mniej prawdopodobne.

Wskazuje się także na bliskie związanie modalności z czasem przyszłym. Konstrukcja ta istnieje bowiem nie tylko w literackim języku albańskim, ale jest rozpowszechniona na całym obszarze bałkańskim w językach:

– serbskim

ja ću da govorim / ja ću govoriti / govoriću

– bułgarskim

аз ще (да) говоря)

– macedońskim

јас ќе зборувам

– greckim

Εγώ θα μιλήσω

– rumuńskim

eu voi vorbi

Czas przyszły tworzony za pomocą czasownika posiłkowego będącego historycznie stopniem rozwojowym czasownika chcieć znaleźć można także w językach spoza obszaru bałkańskiej ligi językowej.

Przykładowo, zarówno w języku angielskim jak i norweskim wykładnikiem czasu przyszłego jest will/vil:

I will speak. ‘Będę mówił.’

Jeg vil snakke. ‘Będę mówił.’ (forma książkowa)

Według Lyonsa taka konstrukcja wskazuje na pierwotnie modalną funkcję czasu przyszłego. W niektórych językach faktycznie poszczególne wykładniki czasu przyszłego mogą być nacechowane nawet dzisiaj. Choćby język angielski posiada wiele konstrukcji dotyczących czasu przyszłego niosących różne zabarwienie:

a) z użyciem czasownika pomocniczego będącego zgramatykalizowaną kontynuantą czasownika chcieć:

I will speak ‘Będę mówić.’ (neutralne)

b) z użyciem konstrukcji be going to wyrażającej zamiar

I am going to speak ‘Będę mówić.’ (bo zamierzam)

c) skrócona forma konstrukcji be going to wyróżniona przez Deutschera jako tworzący się nowy wykładnik czasu przyszłego

I’m gonna speak ‘Będę mówić.’ (bo zamierzam)

Możliwe jest tam także użycie innych modalnych czasowników dla wyrażenia przyszłości, gdzie czasownik modalny niesie jednocześnie informację o czasie przyszłym:

We might succeed ‘Może nam się udać’ (w przyszłości)

We might have succeeded ‘Mogło nam się udać’ (w przeszłości)

Również w języku norweskim zauważalne jest rozróżnienie zabarwienia znaczeniowego między poszczególnymi wykładnikami czasu przyszłego.

a) Jeg vil snakke ‘Będę mówić‘ (ponieważ chcę)

b) Det kommer til å regne i morgen. ‘Jutro będzie padać‘ (niezależne ode mnie i prawdopodobne)

c) Jeg skal snakke ‘Będę mówić‘ (i mam nad tym kontrolę)

Tego rodzaju rozróżnienia nie są obce i językom słowiańskim. W języku starocerkiewno-słowiańskim istniały osobne konstrukcje dla wyrażenia czasu przyszłego: bǫdǫ / xoštǫ / načьnǫ / imamь + bezokolicznik, spośród których każda nosiła nieco inne zabarwienie.

Konstrukcje z xoštǫ wskazywały na zależnosć działania od woli, konstrukcje z imamь przekazywały jednocześnie brak zależności od woli, a konstrukcje z načьnǫ miały dodatkowe zabarwienie wskazujące na rozpoczęcie czynności. Wszystkie wyrażały jednak czas przyszły.

Podsumowując, należy uznać modalność za termin od szerszy od samego trybu. Modalność ogólnie wyraża stosunek nadawcy do wypowiadanej treści i, pomijając komunikację niewerbalną, może się realizować przez szereg konstrukcji gramatycznych.

Tryb należy uznać za jeden ze sposobów wyrażania modalności poprzez dającą się wyodrębnić niezależną konstrukcję gramatyczną umożliwiającą w sposób syntetyczny lub analityczny przekazać stosunek nadawcy do wypowiadanej treści. Dla odróżnienia trybu od konstrukcji z czasownikami modalnymi można uznać, że czasowniki modalne łączą się przede wszystkim z bezokolicznikami lub rzeczownikami odczasownikowymi, a w niektórych językach, w których bezokolicznik zanikł – w tym w języku albańskim – z trybem łączącym.

Tryby i modalność w języku albańskim

System werbalny pokrótce omówiony został tutaj.

W kwestii samych trybów i modalności – w zależności od autora w języku albańskim można wyróżnić od pięciu, przez sześć, po dziesięć trybów. Mindak-Zawadzka uważa, że w języku albańskim można wyróżnić jedynie pięć, a pozostałe tradycyjnie uznawane za tryby nie powinny być według niej traktowane na równi z wyżej wymienionymi.

Poniższe konstrukcje gramatyczne tradycyjnie wyróżniane są jako tryby:

a) oznajmujący (łac. indicativus, alb. mënyra deftore). Wyraża neutralność nadawcy wobec treści. Poprzez użycie trybu oznajmującego nadawca jedynie relacjonuje fakty, lub to co za fakty uważa. Według Lyonsa zdania indykatywne są po prostu nienacechowane32 .

b) łączący – (łac. coniunctivus/subjunctivus alb. mënyra lidhore). Składa się z partykuły i koniugowanego czasownika. Koniugacja jest równa trybowi oznajmującemu, z wyjątkiem drugiej i trzeciej osoby liczby pojedynczej, które przyjmują odpowiednio końcówkę (e)sh – ë. Tryb łączący w języku albańskim służy wielu zastosowaniom. Za jego pomocą można wyrażać możliwość, życzenia, obowiązki. Narzucają go czasowniki modalne, takie jak do, duhet, mund i wraz z nimi spełnia on szereg funkcji wyrażania modalności. Jego ekspansja w języku albańskim związana jest z całkowitym zanikiem bezokolicznika we współczesnym standardzie literackim, choć zachował się w dialektach gegijskich.

c) rozkazujący – (łac. imperativus, alb. mënyra urdhërore). Tryb rozkazujący służy przede wszystkim do wyrażania zakazów, nakazów, powinności lub próśb i skierowany jest wobec drugiej osoby lub osób.

d) życzący – (łac. optativus, alb. mënyra dëshirore). Za pomocą syntetycznego trybu życzącego nadawca może wyrazić życzenie, zaklęcie lub przekleństwo. Część z wyrażeń utworzonych za pomocą trybu życzącego weszła na stałe do codziennego słownika. Przykładowo, albańskie mirupafshim, tłumaczone na język polski jako ‘do widzenia’, jest przykładem użycia trybu życzącego i może być dosłownie przetłumaczone jako ‘obyśmy się znów szczęśliwie zobaczyli’.

e) warunkowy (łac. conditionalis, alb. mënyra kushtorë). Wielu autorów, na przykład Nesimi, Beci i Mindak-Zawadzka wyróżniają także tryb warunkowy. Na przykładzie tego trybu wyraźnie widać wspomniane wyżej zazębianie się kategorii czasu oraz trybu. Najczęściej polega to na wzajemnej interakcji czasu oraz trybu, jednak w przypadku trybu warunkowego ta interakcja nie polega na umiejscowieniu referowanego zdarzenia w czasie, ale nadaje mu dodatkowe zabarwienie wpływając zasadniczo na jego znaczenie. Forma teraźniejsza – do të shkoja – wyraża warunek możliwy do spełnienia, natomiast forma przeszła warunek niemożliwy do spełnienia. Co więcej, zastosowanie trybu warunkowego wykracza poza wyrażanie możliwości lub jej braku będąc także używanym dla wyrażenia chęci oraz w zwrotach grzecznościowych.

f) admiratywny – (lat. admirativus, alb. mënyra habitore) – wielofunkcyjny tryb wyrażający przede wszystkim dystans lub zaskoczenie.

Niektórzy autorzy wyróżniają także:

g) tryb zachęty – np. le të shkoja. Niemal dokładny odpowiednik angielskiego let’s go.

h) mënyra lidhore-habitore

Niektórzy autorzy do trybów (mood) zaliczają także konstrukcje z czasownikami modalnymi. Wychodząc z takiego założenia Breu wyróżnił w języku albańskim dodatkowo:

a) volitive; tworzony za pomocą osobowej formy czasownika chcieć oraz trybu
łączącego w czasie teraźniejszym (do të + subjunctivus praesentis).

Do të lexoj.
‘Chcę czytać.’

b) hypothetical; tworzony za pomocą osobowej formy czasownika chcieć oraz
trybu łączącego w czasie imperfectum (do të + subjunctivus imperfectum).

Do të lexoja.
‘Czytałbym.’

c) obligative; tworzony za pomocą osobowej formy czasownika musieć oraz
trybu łączącego w czasie imperfectum (duhet të + subjunctivus praesentis).

Duhet të lexoj.
‘Muszę (powinienem) czytać.’

d) possibilitative; tworzony za pomocą osobowej formy czasownika móc oraz
trybu łączącego w czasie teraźniejszym (mund të + subjunctivus present).

Mund të lexoj.
‘Mogę czytać.’

Dodatkowe tryby zaproponowane przez Breua raczej są nieistniejące w języku albańskim a są jedynie przejawem modalności wyrażanej poprzez tryb łączący z użyciem posiłkowych czasowników modalnych.

W języku albańskim nacechowanie czasu przyszłego występuje także w konstrukcji kam për të, zdradzającą pewien stopień przymusu lub obowiązku nadawcy wobec danej czynności:

Kam për të shkruar ‘Muszę to napisać.’ (w przyszłości)

Dosłownie tłumaczenie brzmiałoby „mam do napisania”. Jest to konstrukcja spotykana także w języku polskim, podobnie jak niektóre inne nietypowe cechy języków albańskich posiadają swoje odpowiedniki w polskim, choć raczej ograniczone do pojedynczych fraz lub zastosowań. Rozpowszechnienie tej konstrukcji wśród innych języków spoza obszaru bałkańskiego zdaje się wspierać tezę o modalnym pochodzeniu czasu przyszłego.

Podsumowanie

Tryb należy uznać za jeden ze sposobów wyrażania modalności poprzez dającą się wyodrębnić niezależną konstrukcję gramatyczną umożliwiającą w sposób syntetyczny lub analityczny przekazać stosunek nadawcy do wypowiadanej treści, a język albański posiada wiele trybów lub innych sposobów językowych by wyrazić konkretny stosunek nadawcy do wypowiedzi. Każdy z powyższych doczeka się u nas opracowania nastawionego nieco mniej na kontekst językoznawczy, a bardziej jako pomoc do nauki tego języka.

Źródła:

Nesimi, R. Gramatika e gjuhes shqipe per shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe
morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 112.
Breu, W., Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein i Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the
languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, 447-472.
Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 101.
Lyons, J., Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975
str. 340.
Maldjieva, V. , Gramatyka konfrontatywna bułgarsko-polska .- Т. 6, cz. 3 : Modalność :
hipotetyczność, optatywność, imperatywność, warunkowość, Slawistyczny Ośrodek
Wydawniczy, Warszawa 2003, str. 11.
Lyons, John Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975
str. 340.
Newmark, L., Hubbard, P., Prifti, P., Standard Albanian. A reference grammar for students,
Stanford University Press, Stanford 1982 str. 3.
Thieroff R. Moods, moods, moods [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in
the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 2.
Topolińska Z., Informacja zgramatykalizowana (kryteria selekcji) [w:] Bulletin de la société
polonaise de linguistique, fasc. LXVIII, Skopje 2012 str. 74.
Lyons, J. Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str.
338-345.
Maldjieva, V. , Gramatyka konfrontatywna bułgarsko-polska .- Т. 6, cz. 3 : Modalność :
hipotetyczność, optatywność, imperatywność, warunkowość, Slawistyczny Ośrodek
Wydawniczy, Warszawa 2003, str. 11.
Lyons, John Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975
str. 340.
Newmark, L., Hubbard, P., Prifti, P., Standard Albanian. A reference grammar for students,
Stanford University Press, Stanford 1982 str. 3.
Thieroff R. Moods, moods, moods [w:] Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in
the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, str. 2.
Topolińska Z., Informacja zgramatykalizowana (kryteria selekcji) [w:] Bulletin de la société
polonaise de linguistique, fasc. LXVIII, Skopje 2012 str. 74.
Lyons, J. Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str.
338-345.
Lyons, J. Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str.
338-345.
Radewa, S. говорите ли български? Zwięzły kurs języka bułgarskiego. Państwowe
wydawnictwo Wiedza powszechna, Warszawa 1970 str. 94-95.
Kusevska, M. i Mitkovska, L. Зборувате ли македонски? (Do You Speak
Macedonian?). MEDIS-Informatika. Skopje 1995 str. 167.
Watts N, Colloquial Greek The Complete Course for Beginners, Routledge Nowy Jork 2005
str. 50-51.
Jaworowski M. Vorbiti romaneste? Zwięzły kurs języka rumuńskiego. Wiedza Powszechna,
Warszawa 1965, str. 166.
MacDonald, K., MacDonald, M., Exploring norwegian grammar, Cappelen Damm AS, 2013,
str 82.
Jacobs J., Syntax, Walter de Gruyter, Berlin 1995 str. 623.
Lyons, John Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975
Deutscher G., The unfolding of language, An Evolutionary Tour of Mankind’s Greatest
Invention. Metropolitan Books Henry Holt and Company, Nowy Jork 2005, str. 146-157.
MacDonald, K., MacDonald, M., Exploring norwegian grammar, Cappelen Damm AS, 2013,
str 82.
Mirchev, K., Старобългарски език, Фабер 2000, str. 117-118.
Breu, W., Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein iRolf Thieroff (Hrsg): Mood in the
languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, 447-472.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.