Bośnia i Hercegowina,  Historia,  Polityka,  Prawo,  Wojna

Czym jest ludobójstwo?

Ciężar semantyczny słowa ludobójstwo sprawia, że uznanie jakiejś zbrodni za ludobójstwo staje się kwestią polityczna, szczególnie w Europie, doświadczonej niemiecką narodowo-socjalistyczną państwową machiną obliczoną na całkowite wyniszczenie narodów uznawanych przez nią za gorsze. Sprawia to, że wielokrotnie państwa, organizacje lub osoby starają się zaprzeczyć ludobójstwu, jednocześnie niejednokrotnie nie zaprzeczając samym mordom. W kontekście wojny w byłej Jugosławii przyjrzenie się samemu ludobójstwu ma kluczowe znaczenie.

Widoczne jest to na przykładzie Turcji i Ormian, Rosji i hołodomoru, czy także samej Srebrenicy. Vojislav Seselj napisał trzytomowe opracowanie pod tytułem U Srebrenici nije bilo genocida (tłum. W Srebrenicy nie było ludobójstwa).

Argumentuje on, że choć faktycznie doszło tam domorderstw, to nie może być mowy o ludobójstwie, ponieważ zabijano wyłącznie część Boszniaków, w dodatku jedynie mężczyzn. Brak sformułowania w części w przyjętej definicji ludobójstwa otworzyłoby także furtkę do ewentualnej linii obrony mówiącej, że nigdy nie chcieli zabić wszystkich w całości. Wystarczyłaby bowiem niewielka grupa osób, która przetrwała, by czyn nie spełniał tak wyznaczonych granic ludobójstwa. W efekcie za ludobójstwo można by uznać jedynie czyn który doprowadził do fizycznego wyeliminowania wszystkich członków danej grupy.

Historia pojęcia ludobójstwo

Początki nowoczesnego podejścia do zagadnienia zbrodni ludobójstwa należy upatrywać w działalności polskiego prawnika Rafała Lemkina. Zaproponował on w 1933 w Specjalnym Raporcie zaprezentowanym na Piątej Konferencji Unifikacji Prawa Karnego w Madrycie zawarcie multilateralnej konwencji, w myśl której za międzynarodową zbrodnię – jak niewolnictwo czy piractwo – miała być także uznana eksterminacja grup ludności. Czyny te nazwał aktami barbarzyństwa (Acts of Barbarity).

W swoim raporcie Lemkin wskazywał, że koncepcja zbrodni przeciwko prawom narodów (delicta iuris gentium) wywodzi się z walki cywilizowanego społeczeństwa przeciwko przestępczości. Ta solidarność cywilizowanych narodów ma się przejawiać w zasadzie represji wszechświatowej (the principle of universal repression). Oskarżony mógłby być więc sądzony w miejscu schwytania, niezależnie od miejsca popełnienia przestępstwa i jego narodowości. Uzasadniał to tym, że istnieje pewien szczególny katalog zbrodni stwarzających zagrożenie dla całej społeczności międzynarodowej, dlatego odpowiedzialność za jej zwalczanie powinna spoczywać na każdym państwie.

Na liście przestępstw przeciwko prawu narodów, naszkicowanej podczas konferencji w 1927 znalazły się:

–piractwo

–podrabianie monet i banknotów

–handel niewolnikami

–handel kobietami i dziećmi

– umyślne wykorzystanie jakiegokolwiek narzędzia zdolnego wyrządzić publiczne zagrożenie (terroryzm)

–handel narkotykami

–handel obscenicznymi publikacjami

Wskazał jednak, że ta lista jest niekompletna, a „wyobraźnia legislatora jest mniejsza niż pomysłowość przestępców”. Zaproponował pięć kolejnych przestępstw mających wchodzić w katalog zbrodni przeciwko prawu narodów, spośród których z punktu widzenia zagadnienia interesujące są dwa: akty barbarzyństwa (acts of barbarity) oraz akty wandalizmu (acts of vandalism).

Według Lemkina istnieją zbrodnie, które wymierzone są w jednostkę z tego tylko powodu, że jest członkiem jakiejś grupy. W takiej sytuacji celem sprawcy jest nie tyle zaszkodzenie jednostce, ale zaszkodzenie grupie, do której należy. Akt wymierzony w jednostkę nie jest celem samym w sobie, ale jest jedynie środkiem do aktu wymierzonego w grupę. Według Lemkina tego rodzaju zbrodnie „przynoszą szkodę nie tylko prawom człowieka, ale przede wszystkim podkopują fundamentalne założenia porządku społecznego”.

Dalej w swoim raporcie zwraca uwagę na akty eksterminacji skierowane przeciwko grupom etnicznym, religijnym lub społecznym z jakiegokolwiek powodu: politycznego, religijnego i tym podobnych. Jako przykład podał masakry, pogromy i akcje obliczone na zniszczenie możliwości ekonomicznej egzystencji danej grupy. Do tej grupy zaliczył także czyny skierowane przeciwko godności jednostki w sytuacjach, gdy te akty poniżenia mają swoje źródło w kampanii wymierzonej przeciwko grupie, której jednostka jest członkiem.

Zaproponował tym samym wprowadzenie do międzynarodowego porządku prawnego powyższych czynów pod nazwą barbarzyństwo (barbarity), zaznaczając, że popełniane oddzielnie mogą być karane na mocy konkretnego ustawodawstwa, jednak popełniane razem powinny być traktowane właśnie jako przestępstwo przeciwko prawu narodów, ponieważ wpływ takich zbrodni „trzęsie harmonią relacji społecznych pomiędzy grupami”. W pewien sposób Lemkin wskazał tym samym na zorganizowany charakter ludobójstwa. Jednocześnie argumentując dalej wskazał na zaraźliwość takich czynów szerzących się „niczym epidemia”, jeśli się ich nie powstrzymuje.

Warto też zauważyć, że Lemkin wyodrębnił inną zbrodnię – akty wandalizmu (acts of vandalism), czyli akcje systematycznego i zorganizowanego niszczenia sztuki i dziedzictwa kulturowego. Wskazał, że dziedzictwo kulturowe każdej z grup jest jednocześnie dziedzictwem ludzkości, więc jest to zbrodnia przeciwko całej wspólnocie międzynarodowej i dlatego również powinna być przez nią ścigana. Co więcej, to właśnie dziedzictwo kulturowe jest najtrwalszym nosicielem narodu, a więc jego niszczenie wpisuje się w kampanię mająca na celu zniszczenie grupy. Pisał też:

Ktokolwiek motywowany nienawiścią wobec grupy rasowej, religijnej lub społecznej lub z zamiarem jej eksterminacji popełni czyn karalny przeciwko życiu, integralności cielesnej, wolności, godności lub ekonomicznej egzystencji osoby należącej do takiej grupy podlega karze za zbrodnię barbarzyństwa, dopóki kara za takie akcje nie podlega bardziej ciężkim.

Takiej samej odpowiedzialności co sprawca podlegać miała także ta osoba, której czyn był popełniony przeciwko osobie, która zadeklarowała solidarność wobec takiej grupy lub interweniowała w jej obronie a także podżegacz oraz współsprawca. Zbrodnie miały być ścigane i karane niezależnie od miejsca ich popełnienia i narodowości sprawcy, w zgodzie z prawem państwa prowadzącego postępowanie.

Na koniec Lemkin podkreślił, że pożądane i niezbędne jest, że aby zapewnić właściwe ściganie wyżej wymienionych zbrodni, potrzebna jest międzynarodowa konwencja. Było to pierwsze nowoczesne, szerokie i poważne potraktowanie problematyki eksterminacji grup ludności.

Pojęcie genocide zostało ukute w wydanej w 1944 roku książce Axis Rule in Occupied Europe,również Lemkina. Słowo wyprowadził od antycznej greki genos (por. ang. gender) oraz cide (łac. zabijanie, por. homicide – zabójstwo). Pod tym pojęciem Lemkin rozumiał zasadniczo to samo, co kilkanaście lat wcześniej pod pojęciem barbarzyństwa, choć rozbudował swoją koncepcję.

Genocide, przetłumaczone potem na język polski właśnie jako ludobójstwo, wnajkrótszej przyjętej przez niego definicji niekoniecznie musi oznaczać faktyczną zagładę narodu, ale raczej skoordynowane, różnorodne działania obliczone na zniszczenie grupy, chyba że poprzez masowe zabójstwa, i jest wymierzone w grupę jako całość. Zdając sobie sprawę z możliwych linii obrony oskarżonych o tę zbrodnię podkreślił, że ludobójstwo nie oznacza natychmiastowego i całkowitego zniszczenia narodu, poza sytuacją, gdyby zamordowano wszystkich jego członków.

Ma oznaczać raczej skoordynowany plan złożony z różnych działań obliczonych na zniszczenie podstaw życia grupy narodowej podjętych z zamiarem zniszczenia tej grupy. Celami takiego planu będą według niego między innymi dezintegracja instytucji politycznych i społecznych, kultury, języka, religii, uczuć narodowych, ekonomicznych podstaw egzystencji, niszczenie zdrowia, godności, wolności bezpieczeństwa i pozbawianie życia osób należących do takiej grupy.

Można zauważyć ewolucję jego koncepcji. Nastąpiła fuzja proponowanych wcześniej terminów barbarzyństwa i wandalizmu w jeden termin ludobójstwa. Jako, że ludobójstwo jest obliczone na szeroką skalę, a niszczenie grup może się odbywać na wiele, wzajemnie uzupełniających się sposobów, należy uznać takie połączenie za słuszne, a barbarzyństwo i wandalizm za przejawy ludobójstwa.

Według Lemkina ludobójstwo jest skierowane przeciwko grupom jako całości, i choć akcje są skierowane bezpośrednio przeciwko przeciwko jednostkom, to nie przeciwko jednostkom samym w sobie, ale przeciwko jednostkom jako członkom grupy motywowane samym faktem ich przynależności do niej.

Według Lemkina ludobójstwo jest tak znaczące, że jego zwalczanie musi się odbywać nie tylko na poziomie międzynarodowym, ale jego penalizacja powinna się odbyć także na poziomie ustawodawstw krajowych.

Prawna definicja ludobójstwa

Pierwszą syntetyczną, szeroko przyjętą definicję ludobójstwa w akcie prawnym przyjęto w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 roku. Głównym twórcą Konwencji był Rafał Lemkin, zrealizowano więc jego postulat z 1933 roku. Artykuł II przedstawiał przyjętą definicję w ten sposób, że „w rozumieniu niniejszej konwencji ludobójstwem jest którykolwiek z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, taki jak:

  1. zabójstwo członków grupy;
  1. spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy;
  2. rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego;
  3. stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy
  4. przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy

Karze podlegało nie tylko ludobójstwo, ale także:

  1. zmowa w celu jego popełnienia,
  1. bezpośrednie i publiczne podżeganie do popełnienia ludobójstwa,
  1. usiłowanie popełnienia ludobójstwa
  1. współudział w ludobójstwie

Identyczna definicja, zaczerpnięta właśnie z Konwencji, pojawiła się w statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego ds Jugosławii, który stanowił, że w myśl Statutu pod pojęciem ludobójstwa należy rozumieć którykolwiek z następujących czynów, dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, taki jak:

  1. zabójstwo członków grupy;
  1. spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy;
  2. rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego;
  3. stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy;
  4. przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy.

W praktyce orzeczniczej trybunału ds. Jugosławii pojęcie ludobójstwa musiało się opierać na przyjętej definicji ze Statutu MTK, a co za tym idzie pośrednio Konwencji Genewskich. W zależności od zarzucanych czynów w orzecznictwie podkreślano niektóre z elementów ludobójstwa, spośród których można wyróżnić:

  1. Pojęcie ludobójstwa odnosi się do jakiejkolwiek działalności przestępczej mającej na celu zniszczenie, w całości lub w częścii, konkretnej grupy ludzi jako takiej, konkretnymi środkami. Aby czyn mógł zostać uznany za ludobójstwo musi zawierać dwa elementy: (1) czyn lub czyny muszą być wymierzone wobec grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej (2) czyn lub czyny muszą dążyć do zniszczenia całości lub części tej grupy.
  1. Ludobójstwo charakteryzuje się dwoma prawnymi składnikami w związku z warunkami art. 4 Statutu: (1) element materialny zbrodni constitued by jednym lub kilkomaczynami wymienionymi w paragrafie 2 artykułu 4 (2) mens rea czynu składający się z zamiaru bezpośredniego zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej jako takiej
  1. Artykuł 4 Statutu charakteryzuje ludobójstwo następującymi elementami konstytutywnymi: (1) jeden lub kilka czynów zasadniczych składających się z dwóch części: (i) actus reus wymienione w subparagrafach a) do e) artykułu 4(2) oraz (ii) mens rea wymagane do popełnienia każdego oraz (2) zamiaru bezpośredniego popełnienia zbrodni ludobójstwa opisywanej jako zamiar zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej jako takiej.

Fazy ludobójstwa

W 1996 roku Gregory H. Stanton opublikował referat pod tytułem Eight Stages of Genocide, w którym wyodrębnił on osiem faz ludobójstwa. Stanton jest byłymprofesorem studiów nad ludobójstwem i zapobiegania mu w Mason a także założycielem i prezydentem Genocide Watch, który dużą część swojej pracy naukowej poświęcił temu zagadnieniu. Stanton wskazał w swoim artykule, że ludobójstwo jest procesem, a poszczególne etapy jednocześnie da się przewidzieć oraz im zapobiec.

Co więcej, znajomość tych etapów pozwala ludziom być lepiej przygotowanym i czujnym na znaki ostrzegawcze nadchodzącego ludobójstwa. Należy zaznaczyć, że poszczególne etapy nie zawsze muszą do niego prowadzić a ich wystąpienie nie oznacza jednoznacznie, że ono nastąpi; wyodrębnienie ich pozwala jednak lepiej zrozumieć ten proces.
Każdy z następnych etapów zawiera w sobie wszystkie cechy z poprzednich; faktycznie ich nazwa określa jedynie swego rodzaju nowość w procesie.

W 2016 roku opublikował jego zmodyfikowaną wersję, w której dodał dwie kolejne fazy, są to kolejno: klasyfikacja, symbolizacja, dyskryminacja, dehumanizacja, zorganizowanie, polaryzacja, przygotowanie, eksterminacja i zaprzeczenie:

  1. klasyfikacja – polega na podzieleniu społeczeństwa na nas oraz ich. Oni nie muszą być konkretnie zdefiniowani, granice między nami a nimi mogą być płynne, a stosowanie terminologii niekonsekwentne i zależne od bieżących potrzeb. W przypadku narodów serbskiego, chorwackiego i boszniackiego główna linia podziału biegnie wzdłuż linii religijnej. Wszystkie trzy narody mówią lokalnymi wariantami literackimi jednego języka nazywanego w literaturze serbsko-chorwackim, chorwacko-serbskim lub współcześnie BCS (Bosnian-Croatian-Serbian). Niemałą rolę w odrodzeniu konfliktów etnicznych odegrało przywoływanie historii z drugiej wojny światowej i wzajemnych walk między Ustaszami i Czetnikami. Podczas wojny w Bośni wrócono do tej terminologii, co wskazuje na formę kontynuacji tamtych wydarzeń. Z drugiej strony w literaturze pojawiają się wzmianki o spotkaniach Miloševicia z Tudjmanem dotyczącymi podziału Bośni i Hercegowiny między Wielką Chorwację a Wielką Serbię. Oba nacjonalizmy uważały Boszniaków za zislamizowany wariant własnego narodu. W Serbii pojawia się także pogląd, że Chorwaci to katoliccy Serbowie. W tej sytuacji oprócz podziału na nas i ich dochodzi jeszcze kategoria zdrajców.
  2. symbolizacja – objawia się poprzez nadanie tamtym jakiejś nazwy. Nazwa ta może być prześmiewcza, urągająca lub nawiązywać do przeszłości. Dobrze widoczne na przykładzie Serbów i Chorwatów – obie strony nazywały się wzajemnie nazwami pochodzącymi z drugiej wojny światowej, odpowiednio czetnicy i ustasze. W stosunku do Boszniaków stosowano określenia: mudżahedini, balije (z tureckiego) oraz Turkowie. Rzeczywiście, po stronie boszniackiej w wojnie brało od kilku do kilkunastu tysięcy muzułmańskich ochotników z państw całego świata, zwanych mudżahedinami. W dużej mierze byli to Arabowie, którzy przybyli do Bośni na misje charytatywne w końcu 1992 roku, a następnie czynnie włączyli się w konflikt zbrojny.
  3. dyskryminacja – może objawiać się na wiele sposobów. W kontekście ludobójstwa Boszniaków jednym z najbardziej symbolicznych momentów może być przemowa Miloševicia na Gazimestanie w Kosowie w 1989 roku. Choć była jedynie objawem narastających w Jugosławii procesów podziałów i wzrastających nacjonalizmów i skierowana przede wszystkim przeciwko Albańczykom, to jednak z uwagi na fakt, że linie podziału biegną tam wzdłuż religii, to pośrednio była skierowana także przeciwko Boszniakom. Sytuację dodatkowo podsycał fakt dawnej działalności Izetbegovicia, jego Zielona książeczka oraz napływająca pomoc muzułmanów, rzeczywistych mudżahedinów. Milošević nie mówił już o Jugosłowianaich czy mieszkańcach Jugosławii, ale ściśle podzielił na Serbów oraz tamtych. Choć treści zachęcające do życia w harmonii rzeczywiście pojawiły się w przemówieniu zajmując dość dużą jego część, to jednak kluczowe jest umiejscowienie jej w pewnym historycznym kontekście. Najbardziej kontrowersyjny fragment: „sześć wieków później nadal jesteśmy wrzucani w bitwy i stawiamy im czoła. To nie są bitwy zbrojne, ale nie można ich jeszcze wykluczyć (…) nieważne jakie to bitwy, nie mogę być wygrane bez siły woli, odwagi i poświęceń” został odebrany jako zapowiedź nadchodzącej wojny i jako taki, mając duże poparcie, mógł odegrać niemałą rolę w podżeganiu do konfliktu. Milošević oznajmił później, że został źle zrozumiany, a mówienie o walkach było zasadniczo tylko figurą retoryczną. Najjaskrawszym przykładem symbolizacji podczas wojny w Bośni jest okręg Prijedor, w którym Boszniacy zmuszeni byli do noszenia białych opasek na ramionach oraz wywieszenia na domu białej flagi.
  1. dehumanizacja – może polegać nie tylko na zrównywaniu danej grupy ze zwierzętami, ale także poprzez nadawanie jej cech świadczących o dzikości, barbarzyństwie, agresji. Odżył mit Kosowa polegający na przedstawianiu Serbów jako obrońców Europy przed muzułmańskimi najeźdźcami, a Boszniacy – jak i Albańczycy – przedstawiani byli jako islamscy fundamentaliści. Dehumanizacja w pełnym rozwoju oznacza traktowanie ich jako gorszego sortu obywateli, nawołuje się do nienawiści wobec nich, są porównywani do zwierząt, insektów, chorób, czegoś nieczystego. Widać po samej nazwie czystek etnicznych (etničko čišćenje). Ten mechanizm pozwala przestać postrzegać ich jako ludzi i odciążyć sumienia sprawców pchając ich w kierunku zbrodni.
  2. zorganizowanie – na tym etapie mogą powstawać organizacje paramilitarne, ochotnicze bojówki, plany postępowania z daną grupą etniczną. Nie muszą być jeszcze tworzone w celu fizycznej eliminacji, ale stanowią podstawę dla praktycznej realizacji.
  3. polaryzacja – polega na wytworzeniu w społeczeństwie skrajnych postaw i eliminacji wyważonych głosów.
  4. przygotowanie – oraz częściej pojawiają się jawne groźby pod adresem grupy, często przybierające postać eufemizmu. Pojawiają się działania propagandowe i zmyślone wiadomości mające pokazywać bestialstwo członków danej grupy w taki sposób, aby opinia publiczna zaczęła się ich bać i przestała wspierać. Przykładem jest wzmianka, że Muzułmanie nakarmili serbskimi dziećmi lwy w zoo. Dzięki sianiu strachu można w społeczeństwie wytworzyć przeświadczenie, że albo oni nas, albo my ich. Strach prowadzi do agresji, więc jest efektywnym katalizatorem.
  5. prześladowania – członkowie grupy są identyfikowani, tworzone są listy proskrypcyjne osób do likwidacji. Mogą być zmuszane do noszenia oznakowań przynależności do danej grupy, jak w Prijedorze. Tworzone są obozy internowania lub koncentracyjne, własność jest konfiskowana, pojawiają się przesiedlenia.
  6. eksterminacja – faza zasadnicza. Autor nazwał ją eksterminacją z uwagi na wcześniej przeprowadzony proces dehumanizacji, przez który ofiary nie są w oczach sprawców pełnoprawnymi ludźmi. Na tym etapie dochodzi do masowych morderstw na szerokich masach danej grupy społecznej. Czasem prowadzić może do akcji odwetowych.
  7. zaprzeczanie – ciała są ekshumowane i przenoszone w inne miejsca, dochodzi do prób zatuszowania zbrodni. Osoby odpowiedzialne publicznie zaprzeczają jej dokonaniu, próbują zrzucić odpowiedzialność na innych lub umniejszyć rozmiarom zbrodni. Może dojść do prób blokowań postępowania i ucieczki sprawców.

Almir Mehonić we wstępie do numeru 228 bośniackiego tygodnika Stav (18.08.2019) napisał, że „na Bałkanach nadchodzi dziewiąta faza ludobójstwa – wychwalanie”. Choć jego artykuł nie ma charakteru naukowego, ale publicystyczny, to jest to uwaga, którą w kontekście rozważań o ludobójstwie warto odnotować. Również w artykule Al-Jazeery pojawia się wzmianka o fazie jedenastej nazwanej tam triumfalizmem, czyli wychwalaniu przywódców i osób odpowiedzialnych za zbrodnie.

Zbrodnie podczas wojny w Jugosławii

Nie wszystkie zbrodnie wojenne powinny być nazywane ludobójstwem, z powodów wyżej wymienionych. Kampania czystek etnicznych doprowadziła jednak do wykształcenia koncepcji joint criminal enterprise, które to stało się podstawą odpowiedzialności za zbrodnie przeciwko ludzkości i zostało zaimplementowane do prawa międzynarodowego. Po drugiej wojnie światowej za ludobójstwo skazywano jedynie część osób biorących udział w masakry w Srebrenicy.

Źródła
za: https://www.aljazeera.com/news/europe/2019/07/10-stages-genocide-190710112516344.html (dostęp 15.04.2020).
Stav 228 (18.08.2019).
za: http://www.politika.rs/sr/clanak/400985/Hronika/Seselj-U-Srebrenici-nije-bilo-genocida-dokazacu (dostęp: 20.03.2020).
www.preventgenocide.org/lemkin/madrid1933-english.htm (dostęp 20.02.2020).
za: www.slobodan-milosevic.org/spch-kosovo1989.htm (dostęp 22.02.2020).
za: http://instituteforgenocide.org/en/wp-content/uploads/2012/01/THE-PRIJEDOR-GENOCIDE-1.pdf (dostęp 15.02.2020).
Elias-Bursac E., Translating Evidence and Interpreting Testimony at a War Crimes Tribunal: Working in a Tug-of-War, Palgrave Macmillan, Nowy Jork 2015, par. 3.5.
Hajdinjak M., Smuggling in Southeast Europe: The Yugoslav Wars and the Development of Regional Criminal Networks in the Balkans, CSD 2002, str. 10.
Prokurator przeciwko Jelisic, Izba Orzekająca, 1999, par. 62.
Prokurator przeciwko Blagojevic i Jokic, Izba Orzekająca, 2005, par. 640.
Stanton, G. H., Eight Stages of Genocide, 1998. https://www.keene.edu/academics/ah/cchgs/resources/educational-handouts/the-eight-stages-of-genocide/download/ (dostęp 20.02.2020).
Stanton, G. H., Ten Stages of Genocide, 2016 http://genocidewatch.net/genocide-2/8-stages-of-genocide/ (dostęp 31.03.2020).
www.preventgenocide.org/lemkin/madrid1933-english.htm (dostęp 20.03.2020).
Lemkin, R., Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation – Analysis of Government –
Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Waszyngton D.C. 1944,str. 79.
Przedmowa [w:] Raphael Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation – Analysis of Government – Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace,Waszyngton D.C. 1944.
Lemkin, R., Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation – Analysis of Government – Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Waszyngton D.C. 1944,str. 79.
Lemkin, R., Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation – Analysis of Government – Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Waszyngton D.C. 1944,str. 79.
www.preventgenocide.org/lemkin/madrid1933-english.htm (dostęp 20.02.2020).
Konwencja ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, (Dz.U. 1952 nr 2 poz. 9).
Tłumaczenie konwencji za: Tadeusz Jasudowicz, Michał Balcerzak, Marta Szuniewicz, Wojna i pokój, Prawa człowieka w konfliktach zbrojnych, Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności DomOrganizatora, Toruń 2008, str. 97-98.
Tłumaczenie Staturu za: Tadeusz Jasudowicz, Michał Balcerzak, Marta Szuniewicz, Wojna i pokój, Prawa człowieka w konfliktach zbrojnych, Stowarzyszenie Wyższej Użyteczności DomOrganizatora, Toruń 2008, str. 97-98.
Prokurator przeciwko Krstić, Izba Orzekająca, 2001, par. 550.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.