Bośnia i Hercegowina,  Historia,  Jugosławia,  Niusy,  Wojna

Zarys wojny w Bośni i Hercegowinie

Odłączenie się Bośni i Hercegowiny od Jugosławii było jednym z etapów rozpadu Jugosławii i najbardziej przy tym krwawym.

W listopadzie 1991 roku przeprowadzono nieformalne referendum wśród bośniackich Serbów. W przypadku odłączenia się Bośni i Hercegowiny od Jugosławii, zadeklarowali oni chęć odłączenia się od Bośni i Hercegowiny.

Referendum w samej Bośni i Hercegowinie odbyło się 29 lutego. Obawiano się wojny i nie były to obawy bezpodstawne – po ogłoszeniu niepodległości przez Słowenię i Chorwację w tym pierwszym podjęto próbę pacyfikacji, w Chorwacji trwała regularna wojna1. W parlamencie Karadžić groził, że ogłoszenie niepodległości to dla Muzułmanów droga do piekła, która może doprowadzić do ich zniknięcia”2.

Za niepodległością opowiedziało się 99% głosujących przy frekwencji wynoszącej 63,4%. Niska frekwencja była spowodowana przede wszystkim powszechnym zbojkotowaniem referendum przez Serbów, stanowiących wtedy ponad 31% mieszkańców prowincji3.

Zachód sprzeciwiał się koncepcjom jakiegokolwiek podziału Bośni i Hercegowiny, w lutym 1992 w Cutileir zaproponował utworzenie luźnej federacji wzorowanej na szwajcarskich kantonach a 18 marca 1992 roku przedstawiciele partii reprezentującej wszystkie trzy narody podpisali oświadczenie, w którym ustrój przyszłej republiki był ledwie zarysowany, ale postanowiono, że Bośnia i Hercegowina będzie jednym państwem złożonym z trzech terytorialnych jednostek etnicznych. Problem wytyczenia konkretnych granic poszczególnych jej części składowych odłożono na później4.

W 1990 w Bośni i Hercegowiny odbyły się pierwsze wybory5. Wygrała Stranka Demokratske Akcije, partia bośniackich Muzułmanów, zdobywając 86 miejsc. Srpska Demokratska Stranka, partia bośniackich Serbów, zdobyła 72 miejsca, a reprezentująca Chorwatów Hrvatska Demokratska Stranka zdobyła 44 miejsca. Celem SDS było zjednoczenie ziem zamieszkanych przez Serbów, ale multietniczny charakter Bośni I Hercegowiny utrudniał wytyczenie granic według klucza etnicznego. 25 czerwca 1991 Słowenia i Chorwacja ogłosiły niepodległość. 24 października 1991 powołano niezależny parlament bośniackich Serbów, a 9 stycznia 1992 ogłoszono niepodległość i ustanowiono Serbską Republikę Bośni i Hercegowiny (Republika Srpska)6.

28 lutego Parlament Bośniackich Serbów przyjął konstytucję, która głosiła, że Serbska Republika stanowi część federacyjnej Jugosławii7.

12 maja 1992 roku Karadžić uznał, że założenie HDZ przez Chorwatów odwołujące się w symbolice do Ustaszy, którzy byli odpowiedzialni za ludobójstwo na Serbach podczas II wojny światowej, oraz muzułmańskiego SDA, które miało być przejawem islamskiego fundamentalizmu, stanowi zagrożenie dla Serbów, dlatego, według niego, Serbowie zostali niejako zmuszeni do podjęcia działań, jakie podjęli, to znaczy do ustanowienia własnych państw8.

Podsycane przez polityków obawy Serbów przed Izetbegoviciem budzić mogła jego wcześniejsza aktywność w Jugosławii. Był dwukrotnie skazany za działalność polityczną, po raz pierwszy w latach czterdziestych w okresie komunistycznego terroru, a po raz drugi na czternaście lat więzienia w 1983 roku, choć wypuszczony został po 5 latach. W swoim manifeście wydanym w 1970 roku pod tytułem Islamska deklaracija pisał, że „nie ma pokoju ani koegzystencji pomiędzy wiarą islamską a organizacjami nieislamskimi i politycznymi instytucjami”9 oraz „istnieje tylko droga pracy, walki i ofiar”10.

6 kwietnia 1992 roku niepodległość Bośni i Hercegowiny została uznana przez Wspólnotę Europejską a dzień później przez Stany Zjednoczone Ameryki11.

Za pierwszą ofiarę konfliktu uznawany jest Serb niosący flagę serbską w weselnym orszaku zamordowany przez Boszniaków 1 marca w Sarajewie. Wtedy to w mieście zaczęto zdawać sobie sprawę, że mogą wybuchnąć prawdziwe walki i zaczęto wznosić umocnienia i barykady. Po paru dniach sytuacja chwilowo się uspokoiła wskutek wezwań liderów serbskich i muzułmańskich.

Do incydentów dochodziło jednak coraz częściej. Sprzyjał temu też wysoki stopień uzbrojenia cywilów. Według szacunków pod koniec 1991 roku ponad 200 tysięcy mieszkańców Bośni i Hercegowiny posiadało w domu broń palną12.

Przez cały okres wojna prowadzona były przez zaangażowane strony w różnych konfiguracjach. Chorwaci walczyli z Serbami, Serbowie z Boszniakami, Boszniacy z Chorwatami, Boszniacy z Boszniakami. Doszło do sojuszu Boszniaków z Chorwatami i jego zerwania, a później do ponownego sojuszu.

Banja Luka 2019

7 kwietnia ogłoszono niepodległość Republiki Serbskiej. 12 maja utworzono Armię Republiki Serbskiej (VRO), pod koniec 1992 Chorwaci utworzyli Chorwacką Radę Obrony (HVO), natomiast strona boszniacka utworzyła Ligę Patriotyczną. Dodatkowo po każdej ze stron konfliktu walczyły oddziały ochotników (dobrovoljci). Szacuje się, że w okresie wojny istniało co najmniej kilkadziesiąt bojówek, mniej lub bardziej związanych z którąś z powyższych armii i okresowo podejmujących współpracę13.

Pomimo nałożonego przez ONZ embarga na dostawy broni szacuje się, że dostarczono Chorwatom uzbrojenie o wartości 660 milionów dolarów, Serbom 476 milionów a Boszniakom 162 milionów14.

We wrześniu 1993 toczyły się już konflikty między Serbami a Boszniakami, między Boszniakami a Chorwatami, między Chorwatami a Serbami, pojawił się także konflikt wśród samych Boszniaków. W okolicach miast Velika Kladusa i Bihać proklamowano powstanie Zachodniej Bośni pod przywództwem biznesmena Firketa Abdićia. Ta nieuznawana republika pozostała niezależna od władz w Sarajewie i uzyskiwała wsparcie zarówno strony serbskiej jak i chorwackiej15.

10 stycznia 1994 NATO wydało oświadczenie, że w przypadku wydania takiego upoważnienia przez Radę Bezpieczeństwa ONZ Sojusz jest gotowy przeprowadzić interwencję militarną w Bośni. 5 lutego 1994 na targowisku Markale w Sarajewie spadł pocisk zabijając 68 i raniąc kolejne 197 osób. O sprawstwo oskarżono oblegających miasto Serbów, a wydarzenie to stało się bezpośrednim pretekstem do podjęcia w Bośni interwencji zbrojnej16.

W marcu 1994 doszło do zawarcia porozumienia pomiędzy dotychczas walczącymi Chorwatami a Boszniakami. Od tej pory kontrolowane przez nich terytoria połączono w jeden organizm Chorwacko-Muzułmański, a siły zbrojne walczyły wspólnie przeciwko siłom serbskim17.

9 września zjednoczone siły chorwacko-boszniackie rozpoczęły ofensywę, która miała okazać się decydująca dla ostatecznego kształtu wewnętrznych granic jednostek wchodzących później w skład Bośni i Hercegowiny. Przed rozpoczęciem operacji w serbskich rękach znajdowało się ponad 60% terytorium republiki, ale wskutek skutecznie przeprowadzanej akcji militarnej terytorium pod ich kontrolą stale się zmniejszało. 5 października wszystkie strony zgodziły się na zawieszenie broni, w ciągu kilkunastu dni walki niemal całkowicie wygasły.

21 listopada podpisano w Dayton porozumienie pokojowe wraz z załącznikiem stanowiącym później konstytucję Bośni i Hercegowiny18. Bośnia i Hercegowina do dzisiaj pozostaje swego rodzaju protektoratem.

Podczas wojny popełniono wiele zbrodni, a niektóre z nich były później przedmiotem procesów przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym ds. Jugosławii. W orzecznictwie MTK udało się zrekonstruować pojęcie joint criminal enterprise, będące jedną z podstaw odpowiedzialności za zbrodnie. Pierwszą osobą skazaną za ludobójstwo po II Wojnie Światowej został Radislav Krstić.

Dzisiaj

Na upamiętnienie pierwszej deklaracji odrębności od pozostałych narodów, w Republice Srpskiej 9 stycznia świętuje się Dzień Republiki. Tego dnia w 1992 roku Skupsztina serbska Bośni i Hercegowinie przyjęła Deklarację o ogłoszeniu Republiki Serbskiego Narodu Bośni i Hercegowiny.

Sąd Konstytucyjny BiH po wniosku ówczesnego członka Prezydencji, Bakira Izetbegovicia, uznał że świętowanie tego dnia jest niekonstytucyjne. W tym roku nie będzie defilad, a program jest okrojony z powodu pandemii.


1 Eberhardt, P., Przemiany… str. 78.

2 Merdzanovic, A., Democracy by Decree: Prospects and Limits of Imposed Consociational Democracy in Bosnia and Herzegovina, Columbia University Press, 2015, str. 42.

3 Waldenberg M., Rozbicie… str. 149.

4 https://www.youtube.com/watch?v=nIrzImkJiOw (dostęp 10.04.2020).

5 Prokurator przeciwko R. Karadzic, Izba Orzekająca, 2016, par. 54.

6 Waldenberg M., Rozbicie… str. 151.

7 Prokurator przeciwko Ratko Mladić, IT-09-92-T, Izba Orzekająca, 2017, par. 3582.

8 Prokurator przeciwko Ratko Mladić, IT-09-92-T, Izba Orzekająca, 2017, par. 3630.

9 Prokurator przeciwko Ratko Mladić, IT-09-92-T, Izba Orzekająca, 2017, par. 3643.

10 Prokurator przeciwko Ratko Mladić, IT-09-92-T, Izba Orzekająca, 2017, par. 3694.

9 Nema mira ni koegzistencije između islamske vjere i neislamskih društvenih i političkih institucija – za https://web.archive.org/web/20180920212104/http://www.bosanskialim.com/rubrike/tekstovi_save/000375R024.PDF, dostęp 15.03.2020.

10 Nema obežane zemlje, čudotvoraca ni mehdija. Postoji samo put rada, borbe i žrtve – za https://web.archive.org/web/20180920212104/http://www.bosanskialim.com/rubrike/ tekstovi_save/000375R024.PDF, (dostęp 15.03.2020).

13 Waldenberg M., Rozbicie Jugosławii. Jugosłowiańskie lustro międzynarodowej polityki, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2005, str. 148.

14 Waldenberg M., Rozbicie.. str. 169.

15 Waldenberg M., Rozbicie… str. 170.

16 Ibidem.

17 Ibidem str. 172.

18 Ibidem str. 173.

19 Ibidem str. 176.

20 Ibidem str. 178.

21 za: https://www.osce.org/bih/126173 (dostęp 10.04.2020).

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.