albański,  językoznawstwo

System werbalny języka albańskiego – zarys

Współczesny język albański posiada względnie rozbudowany system werbalny wpisujący się w ogólne tendencje Bałkańskiej Ligi Językowej.

Czasownik albański posiada pięć kategorii fleksyjnych: czas, tryb, strona, osoba i liczba1:

a) trzy czasy główne: przeszły, teraźniejszy oraz przyszły, w bardziej szczegółowym podziale wyróżnia się siedem, choć Robert Elsie wyróżnił dziesięć2;

b) trybów wyróżnia się w zależności od autora od sześciu do dziesięciu;

c) strony istnieją zarówno czynna jak i bierna;

d) osoby pierwsza, druga oraz trzecia;

e) liczby pojedyncza oraz mnoga.

Formy czasownikowe oparte są na tematach czasu teraźniejszego lub aorystu3. Tradycyjnie wyróżnia się wśród nich trzy koniugacje oraz szereg czasowników uznawanych za nieregularne4.

Czasy

W systemie czasów języka albańskiego wyróżnia się trzy główne czasy: przeszły, teraźniejszy i przyszły5, te jednak podlegają dalszemu podziałowi.

Wśród czasów teraźniejszych istnieje tylko jeden: koha e tashmë. Ma charakter syntetyczny, ale dla podkreślenia wykonywania czynności w danym momencie można fakultatywnie użyć emfatycznej partykuły po:

Ai lexoj librin. Ai po lexoj librin.

‘On czyta książkę.’ ‘On (właśnie teraz) czyta książkę.’

Czas teraźniejszy aktualny i podkreślenie jednoczesności można wyrazić za pomocą konstrukcji duke + imiesłów. W języku polskim odpowiednikiem tej konstrukcji jest imiesłów współczesny.

Ai e shikoi duke punuar. Ai erdhi duke qeshur.

‘On go zobaczył pracującego.’ ‘On wszedł ciesząc się.’

W języku albańskim szczególnie rozbudowany jest system czasów przeszłych. Te dzielą się na syntetyczne oraz analityczne6. Do czasów przeszłych syntetycznych należą:

Koha e kryer e thjeshtë (łac. aoristum). Służy przede wszystkim do przekazywania informacji o jakimś zakończonym stanie, działaniu lub wydarzeniu w przeszłości. Często zawiera dodatkowe informacje umożliwiające umiejscowienie czynności w konkretnym momencie. W języku codziennym stosowany praktycznie całkowicie wymiennie z perfectum (koha e kryer)7.

Ti e lexove librin.

‘Przeczytałeś książkę.’

Koha e pakryer (łac. imperfectum). Przekazuje informację o czynności lubstanie w przeszłości pomijając informację o tym, czy została zakończona. Podobnie jak w przypadku czasu teraźniejszego można podkreślić ciągłość czynności za pomocą partykuły po. Z tych powodów imperfectum bywa nazywany czasem teraźniejszym w przeszłości8.

Ai po lexonte librin.

‘On czytał książkę.’

W języku albańskim brakuje właściwej językom słowiańskim kategorii aspektu. Porównując funkcjonalność czasów z aspektem w języku polskim albański aoryst będzie zbliżony znaczeniem do polskiego czasu przeszłego utworzonego od czasowników dokonanych, a imperfectum od niedokonanych.

a) dokonany (aoryst) b) niedokonany (imperfectum):

Ai e lexoi librin. Ai e lexonte librin.

‘On przeczytał książkę.’ ‘On czytał książkę.’

Czasy tworzone analitycznie wymagają udziału czasowników posiłkowych kam ‘mieć‘ oraz w stronie biernej jam ‘być‘. Wśród czasów przeszłych analitycznych należy wyróżnić:

Koha e kryer (łac. perfectum). W podstawowym znaczeniu wyraża stan lub akcję mającą miejsce w przeszłości zawierając dodatkową informację o jej zakończeniu lub rezultacie mającym wpływ na moment mówienia. Tworzony za pomocą czasownika posiłkowego kam w odpowiedniej liczbie i osobie w czasie teraźniejszym oraz nieodmiennego imiesłowu.

Une e kam lexuar librin.

‘Przeczytałem książkę.’

W mowie codziennej jest praktycznie całkowicie wymienny i równoznaczny z aorystem9.

Koha e kryer e plote (łac. plusquamperfectum). Służy wyrażaniu zakończonego stanu lub działania w przeszłości przed innym, określonym momentem w przeszłości. Tworzony za pomocą czasownika posiłkowego kam, w odpowiedniej liczbie i osobie w czasie przeszłym niedokonanym oraz nieodmiennego imiesłowu.

Ata kishin ardhur para se u dalova.

‘Oni przyszli (byli) zanim wyszedłem.’

A także rzadziej używane koha e kryer e tejshkuar (łac. aoristum II), format e mbiperbera te se kryeres (łac. perfectum II) i format e mbiperbera te me se te kryeres (łac. plusquamperfectum II).

W języku albańskim wyróżnia się dwa czasy przyszłe i oba mają charakter analityczny10:

Koha e ardhme (futurum). Pełni funkcję głównego czasu przyszłego. Tworzysię go za pomocą konstrukcji tworzonej za pomocą nieodmiennego czasownika będącego kontynuantą czasownika chcieć: do + tryb łączący.

une do të lexoj

ti do të lexosh

ai, ajo do të lexoje

Koha e ardhme e perparme (łac. futurum exactum, futurum II). Rzadkoużywana forma czasu przyszłego wyrażająca uprzedniość względem innej akcji w przyszłości. Tworzona jest za pomocą konstrukcji do z trybem łączącym, czasownika posiłkowego kam lub jam w stronie biernej oraz imiesłowu.

Do ta kem lexuar para se të vij.

‘Będę miał to już przeczytane zanim przyjdę.’

Jednakże niektórzy autorzy wyróżniają więcej czasów przyszłych. Malja-Imami wymienia ich aż sześć występujących w trybie oznajmującym, do których zalicza wspomnianą wcześniej konstrukcję kam per të (e ardhmja e sigurisë e dëftores), e ardhmja e së shkuares e dëftores, e ardhmja e së shkuarës së sigurisë e dëftores, e ardhmja e përparme e dëftores, e ardhmja e përparme e së shkuarës së dëftores.11

Tryby

W zależności od autora w języku albańskim można wyróżnić od pięciu12, przez sześć13, po dziesięć trybów14. Mindak-Zawadzka uważa, że w języku albańskim można wyróżnić jedynie pięć, a pozostałe tradycyjnie uznawane za tryby nie powinny być według niej traktowane na równi z wyżej wymienionymi15. Poniższe konstrukcje gramatyczne tradycyjnie wyróżniane są jako tryby:

  1. oznajmujący (łac. indicativus, alb. mënyra deftore). Wyraża neutralność nadawcy wobec treści. Poprzez użycie trybu oznajmującego nadawca jedynie relacjonuje fakty, lub to co za fakty uważa. Według Lyonsa zdania indykatywne są po prostu nienacechowane16
  2. łączący – (łac. coniunctivus/subjunctivus alb. mënyra lidhore). Składa się z partykuły i koniugowanego czasownika. Koniugacja jest równa trybowi oznajmującemu, z wyjątkiem drugiej i trzeciej osoby liczby pojedynczej, które przyjmują odpowiednio końcówkę (e)sh – ë. Tryb łączący w języku albańskim służy wielu zastosowaniom. Za jego pomocą można wyrażać możliwość, życzenia, obowiązki. Narzucają go czasowniki modalne, takie jak do, duhet, mund i wraz z nimi spełnia on szereg funkcji wyrażania modalności. Jego ekspansja w języku albańskim związana jest z całkowitym zanikiem bezokolicznika we współczesnym standardzie literackim, choć zachował się w dialektach gegijskich.
  3. rozkazujący – (łac. imperativus, alb. mënyra urdhërore). Tryb rozkazujący służy przede wszystkim do wyrażania zakazów, nakazów, powinności lub próśb i skierowany jest wobec drugiej osoby lub osób.
  4. życzący – (łac. optativus, alb. mënyra dëshirore). Za pomocą syntetycznego trybu życzącego nadawca może wyrazić życzenie, zaklęcie lub przekleństwo. Część z wyrażeń utworzonych za pomocą trybu życzącego weszła na stałe do codziennego słownika. Przykładowo, albańskie mirupafshim, tłumaczone na język polski jako ‘do widzenia’, jest przykładem użycia trybu życzącego i może być dosłownie przetłumaczone jako ‘obyśmy się znów szczęśliwie zobaczyli’.
  5. warunkowy (łac. conditionalis, alb. mënyra kushtorë);
  6. admiratywny – (lat. admirativus, alb. mënyra habitore) – wielofunkcyjny tryb wyrażający m.in. ironię lub niedowierzanie

Wielu autorów, na przykład Nesimi17, Beci18 i Mindak-Zawadzka19 wyróżnia także tryb warunkowy. Na przykładzie tego trybu wyraźnie widać zazębianie się kategorii czasu oraz trybu. Najczęściej polega to na wzajemnej interakcji czasu oraz trybu, jednak w przypadku trybu warunkowego ta interakcja nie polega na umiejscowieniu referowanego zdarzenia w czasie, ale nadaje mu dodatkowe zabarwienie wpływając zasadniczo na jego znaczenie. Forma teraźniejsza – do të shkoja – wyraża warunek możliwy do spełnienia, natomiast forma przeszła warunek niemożliwy do spełnienia. Co więcej, zastosowanie trybu warunkowego wykracza poza wyrażanie możliwości lub jej braku będąc także używanym dla wyrażenia chęci oraz w zwrotach grzecznościowych.

Niektórzy autorzy wyróżniają także:

7. tryb zachęty (le të shkoja)20

8. mënyra lidhore-habitore21

Breu natomiast wyróżnił dodatkowo cztery inne tryby22:

  1. volitive (do të + praesentis)
  2. hypothetical (do të + imperfectum)
  3. obligative (duhet të + praesentis)
  4. possibilitative (mund të + praesentis)

Więcej o poszczególnych trybach i innych cechach języka albańskiego z niebawem tutaj.


1 Ismajli, B., Sa ballkanike janë mënyrat e foljeve të shqipes? Kushtorja dhe habitorja [w:] Shqipja dhe gjuhët e ballkanit, Akademia e Shkëncave dhe e arteve e Kosovës, Prisztina 2012str. 473.

2 Nesimi, R. , Gramatika e gjuhës shqipe për shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 10.

3 Elsie, R. The Albanian Language, http://www.albanianlanguage.net (dostęp 05.04.2020).

4 Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 94.

5 Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I. Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 94.

6 Malja-Imami N., Gramatika savremenog albanskog jezika: fonetika i morfologija, NNK International, Belgrad 2009 str. 225.

7 Malja-Imami N., Gramatika savremenog albanskog jezika: fonetika i morfologija, NNK International, Belgrad 2009 str. 225.

8 Demiraj, S., Gramatikë historike e gjuhës shqipe, Akademia e shkencave së shqipërisë, Tirana 2015 str. 283.

9 Sejdiu-Rugova, L., i Krijezi, M. The Current Use of the Past Imperfect Tense in Albanian and Serbian – a Case Study. Slavia Meridionalis 2018, str. 6.

10 Demiraj, S., Gramatikë historike e gjuhës shqipe, Akademia e shkencave së shqipërisë, Tirana 2015 str. 283

11 Malja-Imami N., Gramatika savremenog albanskog jezika: fonetika i morfologija, NNK International, Belgrad 2009 str. 244-250.

12 Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 113-114.

13 Nesimi, R. Gramatika e gjuhes shqipe per shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 112.

14 Breu, W., Mood in Albanian, [w:] Björn Rothstein i Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, 447-472.

15 Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 101.

16 Lyons, J., Wstęp do językoznawstwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975 str. 340.

17 Nesimi, R., Gramatika e gjuhes shqipe per shkollat e mesme I (fonetika, leksikologjia dhe
morfologija), Prosvetno Dello, Skopje 1996 str. 112.
18 Beci, B., Gramatika e gjuhës shqipe për të gjithë, Enti i tekstëve dhe i mjetëve mësimore i
Kosovës, Prisztina 2001 str. 114.
19 Mindak-Zawadzka, J. i Sawicka, I., Zarys gramatyki języka albańskiego, Slawistyczny
Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993 str. 124-125.
20 ibidem str. 122-123.
21 Malja-Imami N., Gramatika savremenog albanskog jezika: fonetika i morfologija, NNK
International, Belgrad 2009 str. 250.
22 Breu, W.: Mood in Albanian, [w]: Björn Rothstein und Rolf Thieroff (Hrsg): Mood in the
languages of Europe. Amsterdam/ Philadelphia 2010, 447-472.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.