Historia,  Język albański,  językoznawstwo

Rozwój piśmiennictwa w Kosowie

Kosowo stanowiło część Imperium Osmańskiego od 1455 roku do 1912 jako część elajetu Rumelii, a od 1864 jako oddzielny wilajet. Do 1912 roku zakazane było publikowanie książek w języku albańskim. Na przestrzeni wieków nie brakowało jednakże pisarzy albańskich działających na terenie Kosowa lub z niego pochodzących.

Pierwszym był Pjetër Bogdani, urodzony niedaleku Prizrenu autor pierwszej prozy napisanej w języku albańskim pod tytułem Çeta e profetëve. Jego ojciec był autorem zaginionej dziś gramatyki albańsko-łacińskiej, a on sam był biskupem Szkodry i administratorem archidiecezji w Barze. W pewnym momencie życia został uwięziony przez Turków i zmuszony do opuszczenia Imperium, skąd wyjechał do Włoch, by po paru latach wrócić i tworzyć zbrojny ruch oporu w Kosowie podczas Wojny Świętej Ligi. Zmarł na chorobę, według relacji jednego z jego krewnych jego ciało zostało wykopane przez Turków i rzucone psom na pożarcie.

Jego dzieło Çeta e profetëve było dziełem dotyczącym teologii i musiało czekać dziesięć lat na wydanie, dopóki nie napisał także włoskiej wersji, prawdopodobnie z uwagi na konieczność sprawdzenia zawartości. Wersja albańska została wydrukowana w alfabecie łacińskim z dodatkowymi literami zapożyczonymi z cyrylicy. Choć dotyczy przede wszystkim teologii, to zawiera także wiersze i rozważanie dotyczące filozofii, astronomii, geografii i historii, dzięki czemu stanowi dzieło wpisujący się w humanistyczny trend renesansu i jako takie stanowi jedno z najwybitniejszych dzieł albańskiej literatury.

Innym był Mesihi z Prisztiny, osmański poeta, z pochodzenia Albańczyk urodzony w Prisztinie, który w młodym wieku przeniósł się do Stambułu, gdzie spędził większość życia. Pisał wiele diwanów, które na ogół są uznawane za przejaw utalentowania i oryginalności twórcy, a jeden z jego wierszy został przetłumaczony przez sir Williama Jonesa i stał się znany w chrześcijańskiej Europie.

Spośród osmańskich twórców pochodzących z Kosowa można wymienić Suzi Çelebiego i Aşıka Çelebiego. Z okolic Nowego Pazaru wywodził się jeden z najsłynniejszych twórców okresu bejtedżinów w albańskiej literaturze, Tahir Jakova. Jego dzieło Emni Vehbije ukazało się oryginalne w alfabecie arabskim, a posługiwał się w nim północno-zachodnią odmianą dialektu gegijskiego.

Ojcem współczesnej literatury albańskiej w Jugosławii nazwał Elsie Esada Mekuliego, będącego założycielem periodyku Jeta e re i poetą poruszającym tematykę społeczną1. Do najważniejszych twórców w Kosowie zaliczył też Envera Gjerqeku, Azema Shkreli czy Aliego Podrimję2, którego twórczość tłumaczono także na język polski, na przykład Skradziony płomień.

Jednakże, jak pisze Elsie, zasadniczo pisarstwo w Kosowie rozwinęło się dość późno z uwagi na powszechny analfabetyzm, a także rzekomą dominację kulturową Słowian3. Dopiero po reformie konstytucji Jugosławii z 1974 w Kosowie pojawiła się możliwość kulturowego rozkwitu, poprzez umożliwienie odebrania formalnego wykształcenia w albańskim języku oraz rozwój placówek kulturowych4.

Literatura w Kosowie różniła się od ówczesnej albańskiej, z powodu większego otwarcia na świat Jugosławii niż państwa rządzonego przez Envera Hohxę. Wnosiło to do literatury więcej pomysłów, stylów, tematów, była bardziej eksperymentalna i odważniejsza, choć na niższym poziomie literackim niż w Albanii5. Według Elsiego pisarze w Kosowie chcieli jednocześnie włączać do twórczości kosmopolityczne elementy nie zatracając przy tym ściśle albańskiego charakteru twórczości, będącej jednym z elementów walki o przetrwanie kulturowe6.

W roku 1990 w Kosowie ukazywało się około czterdziestu albańskojęzycznych czasopism i periodyków. Dom wydawniczy Rilindja publikował trzy główne gazety – Rilindja, będący wówczas jedynym dziennikiem wydawanym w języku albańskim, a także Jedinstvo w języku serbskim i Tan w tureckim. W sierpniu 1990 serbskie władzy zakazały wydawania Rilindji zwalniając z pracy dziennikarzy i innych pracowników, którzy odmówili podpisania deklaracji wierności nowemu zarządowi. 7 Rilindja drukowana była w drukarni należącej do Socjalistycznego Sojuszu Ludu Pracującego Jugosławii (SSRNJ), rząd miał więc możliwość stosowania tego rodzaju środków represji wobec nieposłusznych mu ludzi, bowiem było to wpisane w upaństwowiony charakter życia społecznego w państwach socjalistycznych. Już Lew Trocki, skądinąd sam będący marksistą, zauważył w Zdradzonej rewolucji, że w kraju, w którym jedynym pracodawcą jest państwo, środek ten oznacza powolną śmierć głodową. Stara zasada — kto nie pracuje, ten nie je — została zastąpiona nową: kto nie ukorzy się, ten nie je 8

W odpowiedzi wydawcy gazety rolniczej Bujku przekształcili ją w codziennik albański. Serbski parlament utworzył dom wydawniczy Panorama w listopadzie 1992 roku, który miał sprawować kontrolę nad wszystkimi mediami w Kosowie, w efekcie przejmując zasoby posiadane przez Rilindję.9 Rząd posiadał całkowitą kontrolę nad drukowaniem i publikacjami, zatem przez kilka lat wydano zaledwie kilka książek po albańsku.

Prawo pozwalało niewielkim prywatnym wydawcom publikować książki, ale nie prasę codzienną, jednak mimo tego serbska policja przejęła cały nakład książki Rehxepa Ismailiego o Kosowie i Albańczykach w Jugosławii. Próbowano także wydawania samizdatów, jednak często na przeszkodzie stały problemy natury finansowej 10 Rilindja wróciła w albańskie ręce w efekcie inwazji NATO w 1999 roku.

Według Elsiego, kosowiańscy pisarze na przełomie tysiącleci nie opuszczali kraju, tak jak czynili to albańscy po upadku reżimu 11 Dzisiaj w Kosowie mieszka około czterdzieści procent albańskiej populacji na Bałkanach, jednak pod względem wydawniczym tylko dziesięć do piętnastu procent albańskich publikacji ukazuje się w Kosowie.12


1Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo

2Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo

3Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo

4Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo

5Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo

6Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Kosovo

7Open Wounds: Human Rights Abuses in KosovoAutorzy Helsinki, Julie Mertus, Human Rights Watch/Helsinki (Organization : U.S.)

8Lew Trocki, Zdradzona Rewolucja, 1936 (https://www.marxists.org/polski/trocki/1936/zdr-rew/11.htm dostęp: 5.04.2020)

9Open Wounds: Human Rights Abuses in KosovoAutorzy Helsinki, Julie Mertus, Human Rights Watch/Helsinki (Organization : U.S.)

10Open Wounds: Human Rights Abuses in KosovoAutorzy Helsinki, Julie Mertus, Human Rights Watch/Helsinki (Organization : U.S.)

11Robert Elsie, Albanian Literary History and Albanian Literary Culture: Observations on Recent Developments

12Robert Elsie, Albanian Literary History and Albanian Literary Culture: Observations on Recent Developments

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.