albański,  Historia,  językoznawstwo

Komisja Letrare Shqipe

Komisja Letrare Shqipe była jedną z prób ustandaryzowania literackiego języka albańskiego.

Zwołana została przez okupacyjne władze austro-węgierskie w wyniku nacisków czynionych przez konsula Augusta Rittera von Krala. Rozpoczęła się 1 września 1916 w Szkodrze podczas austro-węgierskiej okupacji 1 i trwała do 22 maja 1918 roku odbywając łącznie 63 spotkania.2 Była kontynuacją prób ustandaryzowania języka literackiego. Na poprzedniej konferencji w Manastyrze ustalono, że do zapisywania języka albańskiego wykorzystywany będzie alfabet łaciński zmodyfikowany o kilka liter niezbędnych do zapisywania albańskich fonemów.

Celem Letrare Shqipe było utworzenie literackiego standardu ogólnoalbańskiego. Stworzenie standardu literackiego umożliwia ponaddialektalne porozumiewanie się, prowadzenie działalności wydawniczej mogącej być zrozumianą na wszystkich terenach zamieszkałych przez ludzi, którzy ten język przyjmą, a także rozwój szkolnictwa. Jeszcze w latach sześćdziesiątych, pomimo przymusowej nauki wprowadzonej przez komunistyczne władze, poziom analfabetyzmu w Albanii wynosił około 30 procent, podczas gdy w Polsce maksymalnie 10 procent3.

Chcąc rozwijać albańskie szkolnictwo konieczne było utworzenie ponaddialektalnego wariantu języka. Wśród uczestników konferencji znajdowali się Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Maximilian Lambertz, Mati Logoreci, Ndre Mjeda, Hilë Mosi, Sotir Peci, Gjergj Pekmezi i Aleksandër Xhuvani4.

Główną rolę pracach zespołu odgrywali Gjergj Fishta, franciszkański pisarz i poeta, twórca Lahuta e malcise, uczestnik także poprzedniego kongresu w Manastyrze jako reprezentant stowarzyszenia literackiego Bashkimi, Luigj Gurakuqi, wpływowy wydawca i twórca jednego z podręczników gramatyki albańskiej, Ndre Mjeda, twórca i przewodniczący stowarzyszenia Agimi (Świt) i Mati Logoreci. Cała czwórka była silnie powiązana ze Szkodrą, Gurakuqi, Mjeda, Logoreci się tam urodzili, a Fishta prowadził tam Kolegium Iliryjskie, franciszkańską szkołę5, prawdopodobnie dlatego też optowali za przyjęciem dialektu używanego w Szkodrze. Argumentowano, że istnieje tradycja literacka wykształcona w dialekcie używanym w Szkodrze, dlatego też pisarze ci powinni być dla ustandaryzowanego języka albańskiego tym, czym dzieła Dantego były dla włoskiego 6.

Opierając się na wypowiedzianych podczas kongresu przez Aleksandra Xhuvaniego słowach, że jedność języka jest jednością narodu7 zdecydowano jednak, że proponowany przez uczestników wariant literacki języka oparto na wariancie używanym w Elbasanie, co miało stanowić rodzaj kompromisu pomiędzy dialektami toskijskimi i gegijskimi, bowiem Elbasan leży na pograniczu obydwu8.

Komisja zamierzała znaleźć jak najwięcej cech wspólnych w dialektach, wybrać je i na nich oprzeć swój wariant języka, dlatego też dialekt z pogranicza wydał się do tego nie tylko najbardziej kompromisowy pod względem politycznym, ale także lingwistycznym. Choć należał do dialektów gegijskich, był spośród nich najbardziej zbliżony do toskijskich. Pisownia natomiast miała być możliwie najbardziej zbliżona do fonetycznej9.

11 września Gjergj Pekmezi, podówczas przewodniczący komisji, przedstawił trzy możliwości rozwoju języka literackiego: oprzeć język na dialekcie albańskim, pozostawić oba dialekty by się rozwijały samodzielnie i czekać, aż dojdzie do ich naturalnego połączenia, lub brać pod uwagę jedynie typowe dla języka przemiany.10

13 listopada 1916 komisja opracowała zasady ortografii albańskiej11:

  • zbitki spółgłoskowe mb, nd i ng należy zapisywać w całości;
  • dyftongi ue, ye i ie należy zapisywać w całości tak jak w toskijskim, mimo że w Elbasanie przeszły już w u, y i i;
  • zapisywanie nieakcentowanego e jako ë, które zanikło w wymowie w gegijskim, ale pozostało w toskijskim, w wygłosie takich słów jak punë, vajzë, lugë, śródgłosowo np. w shëndet, këndue, rrëfye, w wygłosie przymiotników i butë, i mirë, i shpejtë i tak dalej;
  • brak zapisywania iloczasu, z wyjątkiem prac językoznawczych;
  • formant u miał zostać zapisywany rozłącznie, bez wcześniej używanego łącznika (u-lava : u lava);
  • zapisywanie spółgłosek dźwięcznych nawet jeśli zachodziło ubezdźwięcznienie (zog – zogu : zok – zogu);
  • wykładnikami fleksji miały być –së, –në, –të12;
  • zachowanie symbolu (^) w nielicznych słowach jak âsht, pê, frê.13

Standard ten został przyjęty na kongresie w Lushnje w 1920 roku i wtedy też wydano krótki przewodnik dla szkół średnich. Nie wydano jednak ani oficjalnie opracowanej gramatyki ani słownika, a działalność literacka opierała się nadal na dialektach toskijskich14, choć komisja wydała łącznie 86 gazet, czasopism i biuletynów15.

Z perspektywy historycznej, choć kongres ten był znaczącym wydarzeniem w kontekście historii języka, to jednak nie spełnił swojego podstawowego zadania, ale przyczynił się do rozwoju literackiego standardu, bowiem niemała część z zaproponowanych norm została przyjęta kilkadziesiąt lat później.


1xxxiv

2http://plisi.org/gjuhsi/histori-standardizimit-shqipes/

3https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000002930

4 Robert Elsie (2010), Historical Dictionary of Albania, Historical dictionaries of Europe

5 Robert Elsie (2010), Historical Dictionary of Albania, Historical dictionaries of Europe

6Robert Elsie (2005), Albanian Literature: A Short History

7Colloquial Albanian: The Complete Course for BeginnersBy Linda Mëniku, Héctor Campos

8 Robert Elsie (2010), Historical Dictionary of Albania, Historical dictionaries of Europe

9Discovering Albanian I Textbook, Linda Mëniku, Héctor Campos

10http://plisi.org/gjuhsi/histori-standardizimit-shqipes/

11http://plisi.org/gjuhsi/histori-standardizimit-shqipes/

12http://plisi.org/gjuhsi/histori-standardizimit-shqipes/

13https://filologjiku.uni-gjk.org/upload/dokumentet/1572957237-Drilon%20Nuza_Punim%20Diplome.pdf

14Discovering Albanian I Textbook, Linda Mëniku, Héctor Campos

15http://plisi.org/gjuhsi/histori-standardizimit-shqipes/

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.